Зборнік уключае больш за 200 вершаў пераважна 1910–1913 гг., паэмы «Курган» і «На Куццю», драматычную паэму «На папасе», пераклады з польскай мовы твораў А. Міцкевіча, М. Канапніцкай, У. Сыракомлі і інш. Творы, змешчаныя ў зборніку, сталі найбольшым дасягненнем тагачаснай беларускай літаратуры, вылучаліся маштабнасцю лірычных і эпічных вобразаў, паказу жыцця як гістарычнага руху народа з часоў мінулых праз сучаснае ў будучыню. У іх яскрава ўвасобілася ідэя свабоды і нацыянальнай свядомасці беларускага народа.

Янка Купала

Шляхам жыцьця

Шчыра паважанаму

доктару А. П. Ерэмічу

гэтую кніжку пасьвячаю.

Аўтар

I. Бацькаўшчыне

*** Усяго па крысе…

Усяго па крысе, знойдзеце вы гэтта, —
Пры сасе пры касе собрана за лета.
        Шчырым сэрцэм, душой складана ня-хітра,
        Знамо свой, не зь якой там «зьвёздкай», ці мітрай.
Што-нібудзь мо’ ня так — прашу прабачэньня;
Трудна ў рыхт — часу брак, мазаліста жменя.
        Мо’ і радасьць тут — госьць, больш нуды праклятай;
        Ось бярыце, што ёсьць, чым хата багата.
Што у думках я меў, кепска даць ня браўся,
Хоць, як скованы леў, туды-сюды рваўся…
        Людзі мруць, а ўсё ждуць багатшай уроды,
        Мо’ і к нам прыбягуць шчасьнейшыя годы.
О тады сноп у сноп жніво нашэ будзе…
Сотня коп, мільён коп… Дзівуйцеся людзі!
        А цяпер, што цяпер? — бывайце здаровы!
        Чэсьці дайце прымер для радзімых словаў.

Песьня мая!

Песьня мая не ўзышла сярод кветак,
Кветак цьвітучага вечна паўдня…
Поўначы сумнай забыты палетак
Даў ёй жыцьцё пасярод палыньня.

Пушча і ночка яе гадавалі,
Няньчылі казкамі долі нямой;
Дождж і расіца вясною купалі,
Сьнежныя буры тулілі зімой.

Песьня мая не ўсьпінае атласаў,
Выдумкай хітрай у сьвет не ляціць, —
Знацца ёй досьць зь беларускаю красай —
Лесам шумеці, касою званіць.

З думкамі ходзіць забранага краю,
Служыць і верыць у лепшы усход…
Бо, калі гасьне паходня старая, —
Новую заўтра распаліць народ.

Песьні маёй не патрэбны сьвятліцы
Ў княжацкіх хорамах слухаць музык,
Коціцца-ўецца свабоднай крыніцай
К сонцу і зорам, прастор дзе вялік.

Ёй не патрэбна ўсясільных прынука,
Службы лакейскай ня знае яна:
Воля жывая ёй вечнай зарукай,
Волі нязьмеранай — служба адна.

Песьня мая не шукае прывету,
Ласкі ў скурганеным сэрцы чыім, —
Вецер свабодны з далёкага сьвету
Стрэне, праводзіць адпевам сваім.

Зь небам і ніваю ў дружбу заходзе,
Слухае бору адвечнай жальбы,
Водклікі лове ў бурлівым разводзьдзі,
Ў зорках шукае жыцьця варажбы.

Песьня мая не зачэпе сягоньня
Думкай сваёю ўсіх хат і сяліб,
Зваленых хат і людзей у прыгоне,
Ўсходным зярном неабсеяных скіб…

Час, як крыніца, ідзе, не марудзе…
Кіне стары дзень жыцьцём кіраваць,
Новы дзень прыйдзе, і новыя людзі
Будуць пачатую думку снаваць.

Песьня мая не шукае чырвонцаў —
Будучнасьць гэткіх ня знойдзе ў ёй плям, —
Жыць хоча толькі ў радзімай старонцы,
Пеці па сэрцу ўсім добрым людзям.

Пеці, і з часам, у добрую пору,
Выклікаць водклік у сонным сяле…
Ўсю Беларусь — неабнятну, як мора,
Ўбачыць у ясным, як сонца, сьвятле.

Грайце, песьні…

Ці то позна, ці то рана
      Чую нейкую напасьць;
Дзе ні стану, дзе ні гляну —
      Думка ўсюды голас дасьць.

Неба, сонца, месяц, зоры,
      Людзі, пушча, ўся зямля,
Ўсё да сэрца штось гавора,
      Ўсюды бачу моц жыцьця;

I пагодай, непагодай
      Не магу драмаць, чакаць:
Так і хочацца заўсёды
      Песьню вечную снаваць;

Добрай доляй, дзіўнай казкай
      Сон палошыць з хат нямых,
Пацяшаці сонца ласкай
      I старых, і маладых;

Зваці, клікаць на пакосы,
      На нязьмераны прастор,
Хай зазвоняць сьмела косы,
      Грукне ў лесе хай тапор;

Хай цярэбяць, косяць, звоняць,
      Клік пускаюць на ўвесь сьвет,
Аж няўлады ўсе разгоняць,
      Ляжа чысты роўны сьлед.

Гэтак, покі сэрца чуе,
      Што ня час у шапку спаць,
Грайце, песьні, хай красуе
      Наш загон і сенажаць!

Сваякам па гутарцэ

Шлю вам песьняй, братнім словам
      Здароўканьне, людзі:
Не гасіце веры, што вам
      Жыцца лепей будзе.

Вы ня зломкі, вы ня зноскі,
      Вы народ магучы:
Ваша панства — вашы вёскі,
      Пан ваш — труд жывучы;

Ваша слава не ў палацы,
      Не ў княжацкай мітры,
А на роднай ніве, ў працы
      Карыснай, няхітрай.

Вашы скарбы не ў ядвабнай
      Магнацкай саеце,
А Ў сярмязе непавабнай,
      Старшай на ўсім сьвеце.

Вашы рукі хоць а біты —
      Пясок на іх значан,
Але хлеб, імі здабыты,
      Для ўсіх бел і смачан.

Слава вашай гэткай сілы
      Вочы ўрагам коле,
Сьведкай — сьвежыя магілы,
      Што сыпе няволя.

Сьведкай — прадзедаў шкілеты,
      Курганы з кустамі,
Сьведкай — песьні воклік гэты,
      Сьведкай — вы зь сьлязамі.

Дык хай жа вас не асіле
      Зьверства непагоды,
Распусьціце сваё крыльле,
      Як і ўсе народы.

Рухне крыўда, праўда ўстане,
      Ворагаў адстраша,
Будзе долі панаваньне
      На зямлі на нашай.

Паляці, мая мысьль

Паляці, мая мысьль,
Лётам сокала
I прагледзь гэты сьвет
Кругом-вокала.

Лётам сьветлай зары
Па-над стрэхамі —
Сып надзеяй жывой
I пацехамі.

Пей аб волі людзям
Думкі цудныя,
Уміляй іх жыцьця
Сьцежкі трудныя.

Залатыя сны ім
Няхай рояцца;
Няхай жаль на душы
Супакоіцца.

Гоняць хай ад сябе
Цьмы нядольныя,
І рука у руку
Пойдуць вольныя.

Так, ляці, эй, ляці,
Мысьль свабодная!
А ты міла спаткай,
Зямля родная.

Рвіся, думка!

Покі старасьць неўдалая
Костак з ног ня вале,
Рвіся, думка маладая,
Туды, вышай, далей!

К таей праўдзе ненапраснай,
К шчасьцю і свабодзе;
Рвіся, покі будзе ясна,
Покі будзе годзе!

Гарапашна, непрасьветна
I ў душы, і ў хаце,
Стане горай непрыветна,
Калі будзем спаці.

Дык жывуча, скокам-бокам,
Покі сэрца точыш,
Рвіся, думка, ненарокам, —
Знойдзеш, чаго хочаш!

Рвіся! рвіся! дый старайся
Нуду адалеці,
Заглушыцца не давайся
Ні за што на сьвеце.

За свабоду сваю…

За свабоду сваю
Ўсёй душой пастаю;
      У агонь, у ваду
      Я за ёю пайду.

Лепей сам сябе дам
Пахаваці людзям,
      Як свабоду хаваць,
      Злыбядзе аддаваць.

Ў сэрцы, ў думках сваіх
З самых лет маладых
      Я яе ўзгадаваў
      І сваёю назваў…

Гэй, ты, гэй, вецер, пей
А свабодзе маей!
      Гэй, ты, гэй, бор, шумі,
      А свабодзе грымі!

Гэй, ты, сонца, гары
Ад зары да зары,
      Ланцугі распалі.
      Па ўсёй чыста зямлі!..

На жалейцэ

I

З шумам бораў, ясакораў,
      Ой, гаю, ой, гаю,
На жалейцы-дабрадзейцы
      Думку дум зайграю.
Ой, зайграю, запытаю,
      За што, за якое
Плачуць песьні, як ня трэсьне
      Сэрца маладое?
Ці у маці я дзіцяцей
      Ня быў, не хаваўся?
Ці замала уздыхала,
      Як зь ёю прашчаўся?
Ці ніколі ня меў долі
      У чужой хаціне,
Ці я ў полі ня меў волі
      Пры чужой скаціне?
Ці мо’ сілы, Божа мілы,
      Калі не хапала,
Як з сахою ці з касою
      Ваюю, бывала?..
Ці ж то гэта, там, празь леты,
      Як умру з надзеяй,
Мае косьці ў дзікай злосьці
      Вецер не разьвее?
Не разьвее, не расьсее,
      Каб і сьлед ня ўзьняўся,
То гаротны і маркотны
      Па сьвеце бадзяўся?
Эх, жалейка-дабрадзейка,
      За што, за якое
Плачуць песьні, як ня трэсьне
      Сэрца маладое?

II

Я ня пушчаю сьпяваю
Песьні-казкі аб Дунаю,
         Хоць-та сэрца з пушчай рвецца, —
А пад грушаю пахілай,
Што над бацькаўскай магілай,
         Граю толькі на жалейцы.
Я ня звон, што час нам ліча
I на веча праўду кліча,
         Хоць-та сэрца звонам б’ецца, —
А па шчасьці пахаваным,
Над ракою, пад туманам
         Граю толькі на жалейцы.
Я ня вецер вольны, спраўны,
Што пяе свабодай слаўнай,
         Хоць-та сэрца к славе рвецца, —
А ў цянётах павучыных,
На расстайных пуцявінах
         Граю толькі на жалейцы.
Не на гусьлях звонкіх баю
Аб забраным недзе краю,
         Хоць-та сэрца к гусльям рвецца, —
А на спасьвеным узгорку,
Углядаючыся ў зорку,
         Граю толькі на жалейцы.
Я ня гром, што сьветы крыша
I людзям законы піша,
         Хоць-та сэрца громам б’ецца, —
А паціху, чуць чуваці,
У чужой забыты хаце,
         Граю толькі на жалейцы.
Граю, граю і чакаю
Ўсходу сонца з-за Дунаю,
         Калі мора ўскалыхнецца,
Калі песьню, гімн вясёлы
Нашым нівам, нашым сёлам
         Я зайграю на жалейцы.

Каб я князем быў…

Каб я князем быў ўладарным
         Гэтых ніў і хат, —
Быў бы князем гаспадарным,
         Вёў бы добры лад;
На пасадным мейсцы б селі
         Права і закон,
Праўду вечную ўсе б мелі —
         Вечавы свой звон.
Не цягнуў бы я з падданых
         Крыўдай соль і хлеб, —
Кожны сам сабе ад рана
         Малаціў бы цэп.

Каб я сонцам залацістым
         Плаваў над зямлёй,
Быў бы сонейкам вячыстым
         Летам і зімой.
Не лажыўся б на разлогі
         Непраглядны цень,
Асьвятляў бы ўсе дарогі
         Ўночы і удзень.
Гадаваў бы ў вечным цьвеце
         Поле і лугі,
Распаліў бы ўсе на сьвеце
         Путы-ланцугі.

Каб я рэчкай быў міжгорнай
         На зямлі маёй,
Быў бы рэчкай жыватворнай
         Для старонкі ўсёй.
Ажыўляючай крыніцай
         Быў бы наяву,
Чыстай, шклістаю вадзіцай
         Змыў бы сон-траву.
На засушаныя кветкі
         Клаўся бы расой
I каціўся б праз палеткі
         Сьветлай паласой.

Каб я птушкай быў крылатай,
         Пець і лётаць мог,
Быў бы птушкай незаклятай,
         Па расе ня сох.
Груганом бы я ня крумкаў,
         Не наводзіў сьлёз,
А на крыльлях нашу думку
         Да Бога б панёс.
Крыўду-ведзьму нашых межаў
         Беднату і цьму, —
Ўсё б папраўдзе, як належа,
         Вылічыў яму…

Песьня сонцу

Вольным гоманам хвоек высокіх,
      Туманамі санлівых нізін,
Казкай векаў блізкіх і далёкіх
      Клічам, сонца, цябе як адзін!

Распусьці залацістыя косы,
      Схаладзелы загон ацяплі,
Аквяці лугавыя пакосы,
      Ўсходы новыя сей на зямлі.

Зь непатульнай, пакорнай зямліцай
      Заручыся, шлюб вечны вазьмі,
Разьлівайся люстранай крыніцай
      Між даламі, гарамі, людзьмі…

Рассыпайся па сёлах, па нівах
      Брыльяньцістай ажыўчай расой;
У вясёлках купайся цьвятлівых,
      Ласкай сэрца, душу супакой…

Як у сьвята купальскае, сонца,
      Свой жывы абнаўляеш паглёд,
Аднаві славу нашай старонцы,
      Аднаві яе сумны народ!

Хай нам явары вечныя думы,
      Думы-байкі шасьцяць, шалясьцяць,
І нясуцца хай гэтыя шумы,
      Па бел-сьвету ляцяць, хай ляцяць!..

Дык глянь з хорамаў вольных, высокіх
      Да крывіцкіх туманных нізін…
Казкай векаў блізкіх і далёкіх
      Клічам, сонца, цябе як адзін!

Песьня-байка

З-за далёку, із усходу
Віхар мчыцца ў непагоду,
        Байкі сее маладые;
        Думка чуе, думка ные…

…Ціха — Бачце: штось віднее,
Льецца нейкая надзея,
        Штосьці едзе з новым сватам,
        З новым шлюбам с хаты ў хату…

Скінь лахманец непазорны.
Пыл згані з ваконцаў чорны,
        Пыл змяці хутчэй з ваконца,—
        Шэпні-клікні: сонцэ! сонцэ!..

Бытцам с песьняй, бытцам з ласкай,
С чараўніцкай нейкай казкай
        З-за далёку, із усходу
        Віхар мчыцца ў непагоду…

Прад сьвітаньнем

Ціха… Бачце: штось варушыцца,
      Штось паўстаці хоча;
Перажытасьць гнецца, крушыцца,
      Новы сьвет шапоча.

Сонца зь цемрамі змагаецца;
      Мох зьлятае з хат і пунь;
Даль за даляй ажыўляецца;
      Ўсходзе ядраная рунь.

Дрыгацяць напасьці-пошасьці,
      Аціхаюць совы,
Разьнімаюцца з паношасьцей
      Крыльлі гругановы.

На курганішчы спускаюцца
      Туманы жывой расой
I па пустках расплываюцца
      Бесканечнай паласой.

Доляй-мачыхай прыдаўленых
      Зоры аклікаюць,
Ля магілішч акрываўленых
      Валахі чакаюць.

Маладая Беларусь

Вольны вецер напеў вольных песень табе,
      Бор зялёны ўзьняў дружным гоманам,
Сонца полымем вызвала к слаўнай сяўбе,
      Зоры веру ўлілі сілам зломаным.

І ў час буры, нягод і вялікіх надзей,
      Зацьвіла, расьцьвіла даўгажданая
І крыніцай жывой над айчызнай сваей
      Паплыла, пацякла неспыняная.

Паплыла, пацякла зь сьветлай казкай жыцьця
      Полем, лесам, гарой і далінаю…
З свойскіх кветак-пралесак — карона твая,
      Ўся сама — ясната лебядзіная.

Зіхаціш і гусьлярскаю песьняй зьвініш,
      Узьнімаеш мінуўшчыну даўнюю;
Час сягоньняшні уперад ісьці не пыніш
      І глядзіш сьмела ў будучнасьць тайную.

Сьмела ў сонца ідзеш, як жывы агняцьвет,
      Сееш ласкавы сны залацістыя;
Не пужае сумежны дакучны сусед,
      Не пужае пуціна цярністая.

Ад мяжы да мяжы, ад капца да капца
      Абнаўленьня павевы расходзяцца,
Абнімае душу без граніц, без канца
      Маці-радасьць, што лепшы дзень родзіцца.

Ўжо ня так тапары у зялёным бары
      Хвойкі валяць зімой маразянаю,
Ўжо ня так касары ад зары да зары
      Летам звоняць касой адкляпанаю.

Значан гарт у руках, чутна песьня бязь сьлёз,
      Грудзі славы надзеяй калышуцца,
Ў кнігі новы закон ёмка пёрамі з кос
      Наўсяды людзьмі новымі пішацца.

Расьцьвітай жа, узьнімай на арліных крылах
      Душы, сэрцы і думы заспаныя,
Вызывай, выклікай на вялікі прасьцяг
      Сілу, ведзьмай-пятлёй не чапаную.

Высылай, рассылай на край сьвет пасланцоў,
      Як з гнязда сакалінага сокалаў,
Хай лятуць, далятуць да байцоў-удальцоў,
      Хай грымяць весткай добраю ўвокала.

Годзе ў полі, ў лясах ты, старонка, і так
      Сіратой начавала забытаю,
Годзе выпіў крыві з сэрца крыўды чарвяк,
      Косьці вецер тачыў непакрытыя.

Падымайся зь нізін, сакаліна сям’я,
      Над крыжамі бацькоў, над нягодамі;
Занімай, Беларусь, маладая мая,
      Свой пачэсны пасад між народамі!..

Выйдзі…

Ўстань ты, старонка, родная маці!
Годзе зімовага рабскага сну,
Годзе табе ўжо сьлёзна ўздыхаці, —
Выйдзі на поле, на сенажаці,
           Выйдзі спаткаці вясну!
Скінь лахманы, што доўгія векі
Ты валачыла з кастры, з палыну;
Выйдзі з-пад дзікай зімняй апекі,
Што над табою строіла зьдзекі, —
           Выйдзі спаткаці вясну!
Вырылі сьцюжы віхрамі, сьнегам
Яму глыбоку табе не адну;
Сьнежныя наспы мела начлегам…
Глянь, сьнягі таюць, рэчкі йдуць бегам…
           Выйдзі спаткаці вясну!
З поўначы сівер кідаў табою,
Як абадрану зь лісткоў галіну;
З захаду зьверы йшлі чарадою
Рваць твае грудзі… Выйшла жывою, —
           Выйдзі ж спаткаці вясну!
Дзетак тваіх скрозь крыўдай сьляпілі,
Мучылі, гналі бяз часу ў труну,
Казак вучылі, што ты ў магіле,
Толькі ж бліск сонца здраду асіліў —
           Выйдзі спаткаці вясну!
Ясна, сьвяточна ў красы ўбярыся,
Птушкай свабоднай сягні ў вышыну
З сонцам злучыся, зорамі йскрыся,
Песьняй расьпейся, славай акрыйся,
           Выйдзі спаткаці вясну!
Сплецену зь церняў маеш карону,
Хорам твой — неба і нівы краса,
Царства ў чатыры дрэмле староны,
Слугі — мазольных рук міліёны…
           Выйдзі… Чакае вясна!..

Ты, зялёная дубрава…

Ты, зялёная дубрава,
Сон скідай, расьцьвітай,
I шумеці добрай славай
Не кідай на ўвесь край.

Гамані, расходзься шумам
Ад мяжы да мяжы,
Ўлі надзею вольным думам,
Аб усім раскажы.

Казку быўшых песьнясьпеваў
Распалі, разагрэй;
Разьмяці управа, ўлева
Сухацьвет, сухавей.

Маладыя загаворы
Ў ход пусьці, сатвары;
Яснаглядам долы, горы
Асьвянці, прыбяры.

Кінь разгонна весьці сьвету
Аб сабе, аб сяўбе
I да неба вестку гэту
Данясі у кляцьбе.

Абніміся зь нівай роднай
I душой, і грудзьмі;
Край прыбіты, непагодны
Ўскалыхні, падымі…

Песьня Званара

На высокай гарэ, дзе ніхто не арэ,
      Толькі птушка-арол дзе садзіцца,
Там збудую, ўзьвяду, нізі ўсёй на віду,
      Мураваную вежу-званіцу

I завешу я звон, з усіх чутны старон —
      Раўня голас і віхру, і грому.
Як пушчу яго ў ход, склічу ў міг карагод,
      Ні адзін не заседзіцца дома!

Разгудзіцца мой звон ад акон да акон,
      Душы збудзіць, па сэрцах удара,
Дрогнуць сковы цямніц, бліснуць іскры зарніц,
      Заварушацца яры, папары.

На ной кліч вечавы хто жывы, чуць жывы,
      Пад гарою касой загамоне.
Гулам звона скажу, сьцежку-шлях пакажу
      На прывольле, на ўродныя гоні!

За гарой за другой дам жывы вадапой,
      Жыватворнае кожнаму зельле;
На нязьлічаны час па нягодах папас
      Усім тым, што цярпяць і цярпелі.

Гэткі будзе мой клік — і магуч, і вялік,
      А ня трапіць ён к душам прыспаным, —
Вызву гром, перуны — хай памогуць яны
      Развагніць, затрасьці ўсе паляны.

Стогне бура грымот. Я свой звон ход у ход
      Размахну, як ніхто і ніколі;
Аж ад рук і ад хмур вежы рухне падмур,
      Толькі розгалас пойдзе па полі.

Ляжа крушняю там вежа, звон і я сам,
      Арол-птушка ўскрыліцца пад небам.
А навокал гары задымяць сьцежары,
      Груганамі ўскалышуцца вербы…

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

I вясна, і зіма. Быў званар — і няма.
      Ціха, ціха на белым прасторы.
Толькі жыў нежывы звону гул вечавы,
      Аб тым шэпчуць дубы, ясакоры.

Йдзе, сыходзіць лет шмат. Званара помніць брат,
      Помніць звон, а сястрыца — званіцу.
Аб высокай гарэ, дзе ніхто не арэ,
      Казкі-байкі ліюцца крыніцай.

Як у прошчу па лек стане йсьці чалавек
      К мохам высланай крушні каменьня, —
Ад звана чарапок, цэглы — муру кусок —
      Будуць несьці падмогу ў цярпеньні.

Буду ўсё званаром, хоць даўно пад дзярном
      Сьпіць мая галава маладая.
Эх, бо ведае сьвет, што вялікіх дум цьвет
      Адно толькі на зломе ўзрастае!

*** Не уздыхай…

Не ўздыхай, не бядуй, брат замучаны мой!
         I жыцьця не кляні, не кляні!
Думу-песьню запей, стань адважнай ступой,
         Яшчэ раз не засьні, не засьні!

Хоць за хмараю хмара плыве чарадой,
         Сільней хмар — гэта сонца вагні.
I ты, брат, не бядуй, рвіся к сонцу душой,
         Яшчэ раз не засьні, не засьні!

Болей крыжам адным — гэта цень прад зарой,
         А там лепшыя новыя дні!
Дык ня плач жа, брат мой, запей песьню са мной!
         Яшчэ раз не засьні!

*** Не пужайся…

Не пужайся, што здрадные хмары
Неба ўслалі с канца да канца,
Што свае цемната ўнесла чары,
Закружыўся груган над папарам:
                                 Ешчэ прыдзе весна!

Не пужайся, што лісць пажаўцелы
Лес скідае с канца да канца,
Дый ня чуць птушак пеўчых дзень цэлы,
Прашмыгне толькі заяц нясьмелы:
                                 Ешчэ прыдзе весна.

Не пужайся, што бедная ніва
Апусьцела с канца да канца,
Што мужыцкай рукой нешчасьлівай
Неужоннае скончэна жніва:
                                 Ешчэ прыдзе весна.

Не пужайся, што вольные сілы
Ў путах дрэмлюць с канца да канца,
Што насільства ўсю праўду здушыла,
Што сьмерць густа капае магілы:
                                 Ешчэ прыдзе весна,
                                               Ешчэ прыдзе!..

Гэй, наперад…

Гэй, наперад, покі сэрца
      Б’ецца, рвецца на прастор,
Годзе млеці ў паняверцы;
      Гэй, да сонца! гэй, да зор!

Хай бацькі стагналі ўчора,
      Йшлі на той сьвет без пары;
Сёньня ў нашай моцы гора,
      Мы — жыцьця гаспадары!

Думка ў думку, дружна, сьмела
      Усе наперад грамадой!
Кожны ведай сваё дзела,
      Знай, за праўду крэпка стой!

К новай долі шлях нам ляжа,
      Як на небе Млечны Шлях,
Слова, дум ніхто ня зьвяжа,
      Жыць, цярпець ня будзе страх!

І ня стане больш пакуса
      Першых-лепшых збоку браць,
Славяніна-беларуса
      Вечна ў лапці абуваць.

Дык наперад, покі сэрца
      Б’ецца, рвецца на прастор,
Годзе млеці ў паняверцы!
      Гэй, да сонца! гэй, да зор!

*** За праўду…

За праўду, за шчасце, за лепшую долю
        Вазьміся, мой дружа, пастой!
У крыўду ня дайся, свайго дабівайся.
        Адвага хай будзе з табой!

Хай горкія сьлёзы, што ў сьпёкі, ў марозы
        Ліюцца на беднай зямлі,
Дадуць табе, браце, сіл гора змагаці
        І ў сэрцы распаляць агні.

Хоць віхры шалеюць, хоць песьні нямеюць,
        Хоць страшна замучаны ты,
За добрую справу, за шчасьце і славу
        Душу вырывай зь цемнаты.

Кінь сваркі і звадкі, адной дзеці маткі —
        Мы злучаны думкай аднэй;
Пры згодзе і ладзе ў нас доля засядзе,
        Палічаць і нас за людзей.

Дык жыва ж к пачатку — ня час спаць у шапку,
        Валяцца, як чэрві ў траве;
Ўжо сонейка ўсходзе, ўжо дух у народзе
        Збудзіўся і к праўдзе заве!..

Мая думка

Як вецер, як птушка, дзе сонца, дзе зоры,
Так рвецца, нясецца ўдаль думка мая;
Абыймецца зь небам, пакоціцца ў мора,
Ў вялікае мора людскога жыцьця.

I ўдарыцца ў сэрца так смутна, балесьне
Як лісьцем віхура, так ім скалыхне,
Так ім закалоціць, аж выклікне песьню…
Ўжо зь песьняй ляціць зноў да зор к вышыне.

Запеўшы пахвалай нязьведанай далі,
К вядомай павернецца долі людской;
Адсьвеціцца ў сьлёзах, як сьвечка ў крышталі,
Ды ў сьвет зноў за сонцам, за новай зарой!

На небе свабода, сьвятло і прывольле, —
А думцы замала: няма там людзей;
Людзей на зямельцы спаткае даволі,
Дык сонца і воля ня сьвецяць тут ей…

I так безупынку, то к небу — дзе зоры,
Нясецца, як птушка, ўдаль думка мая;
То скоціцца ў мора, ў вялікае мора
Людскога, забытага шчасьцем жыцьця.

Мой дом

Мой дом — прывольле зьвёзднай далі,
Арламі мераны абшар,
Дзе бітвы точаць ветраў хвалі
Зь сям’ёй глухіх калматых хмар.

*

Мой дом — амшалай пушчы сховы,
Сяліба ясеняў, сасон,
Дзе сьмех русалчын, лесуновы
Палошыць вечна-цяглы сон.

*

Мой дом — пясчаныя разлогі,
Пакута сьцюжы і сьпякот,
Дзе ў скібах лад вядуць нарогі,
Аздобай цьвет — чырвоны пот.

*

Мой дом — узьмежных зёлак восьці,
З сухой асінаю курган,
Дзе тлеюць прадзедавы косьці,
Дзе плача ночка ды туман.

Як я полем іду…

Як я полем іду, гнецца колас ка мне,
Зь ім маркотнай душой ціха шэпты вяду;
Колас чуе усё ў зачарованым сьне, —
Колас гнецца ка мне, як я полем іду.

Як я лугам іду, траўка сьцелецца ў ног,
Абсыпае зь сябе жыўчых росак ваду;
Кветкі жаляцца мне — поўны дзіўных зьнямог, —
Траўка сьцелецца ў ног, як я лугам іду.

Як я лесам іду, зважна думкі сную,
Аглядаю сьвятую дубоў грамаду;
Там, як дома, сабе з пушчай песьні пяю,
Зважна думкі сную, як я лесам іду.

Як я ў хатку ўвайду, мяне штосьці гняце;
Бледны сум падыходзіць — прыносіць нуду;
Ў заплясьнелым кутку цень касьцісты цьвіце, —
Мяне штосьці гняце, як я ў хатку ўвайду.

Я ад вас далёка…

Я ад вас далёка, бацькаўскія гоні, —
На чужое неба ўжо гляджу сягоньня,
     Але думкай, сэрцам толькі вас я знаю,
     Як і жыў, жыву я ў сваім родным краю.
І няма на сьвеце так вялікай меры,
І няма на сьвеце так каваных дзьвераў,
     Каб хоць на часіну ў будні ці ў нядзелі —
     Беларусь са мною разлучыць пасьмелі!

Я ад вас далёка… скажуць гэтак людзі…
Але хто заглянуў у чужыя грудзі
     І паняў хто шчыра той агонь і мора,
     Што гарыць, бушуе і аб чым гавора?
Пойме толькі гэта, хто аж да скананьня
Не пазнаў спакою, не пазнаў прыстаньня;
     Каго доля-ведзьма ад самой калыскі
     Кідала па сьвеце, як той ліст вятрыскі.

Я ад вас далёка… А дзе ні гляджу я —
Дома толькі думка днюе і начуе;
     Знаю толькі пушчы Белавежскай гоман,
     Знаю толькі рэчку — з плытнікамі Нёман.
Дзе ў чужыне будзе сад так гадаваны,
Дзе такі там хорам важна збудаваны, —
     Што мне замянілі б хату і бярозкі,
     Хату і бярозкі беларускай вёскі?..

Я ад вас далека… Дзеліць нас паўсьвета, —
А жыву ж я з вамі і зіму, і лета;
     Чую з вамі ўвосень непагоды песьню,
     Цешуся з праталін вольнага прадвесьня,
І ці сонца ўзыйдзе, і ці сонца зайдзе, —
Вечна з думкай там я, мой спакойны край дзе;
     З выраю як толькі сустракаю гусі,
     Весьці ў іх пытаю з роднай Беларусі.

Я ад вас далёка… Жыву між чужымі,
Чую ж вашы песьні, — водклік шлю сваімі;
     Дабываю песьні ад душы, ад сэрца,
     Аж бы сам за імі к вам ляцеў, здаецца.
Не зрабіць нікому гэткай дамавіны
І ня вырыць ямы гэтакай глыбіны,
     Каб у іх з вачэй мне Беларусю-маці,
     Як людзей хаваюць, гэтак пахаваці.

Я ад вас далёка… Божа ты мой мілы!
Неразлучны з вамі да самой магілы, —
     Не пакіну думаць сьвітам і ўпацёмку:
     Як там жывіцё вы, як жыве старонка?
А хоць дасьць мне доля ў дамавіне мейсца, —
Ўстане цень зь зямлі мой, на крыж абапрэцца
     І ў той бок глядзеці будзе век нязводна,
     Дзе ляжаць загоны Беларусі роднай.

Мінуты шчасьця

Сплылі ў душу з высі высокай
I зацьвілі ў ёй яснавока,
Як сьветласьць бледная аблокаў
         На дальнім летнім небасхіле.

Цьвілі, гулялі пераліўна
Сьвітаньнем новым долі дзіўнай;
У казку волі неспажыўнай
         Цяклі нявыплаканай сілай.

Вялі па сьцежках нехаджалых,
Арлом узносілі на скалах,
Карону клалі ў міртных хвалах
         На ўсёй будзённасьці завілай.

Так асянялі, панавалі,
Як сонца бліск на вод крышталі,
Аж пацягнулі вышай, далей,
         Туды, адкуль сышлі так міла.

Вітаю іх і не вітаю,
Стаю, як пільгрым на расстаю
Ў чужым далёкім недзе краю,
         Як над пустой стаю магілай.

Вячэрняя малітва

Як летняе сонца свае згасіць косы
I кветкі нябесны зайграюць нясьмела, —
Ноч сее тады серабрыстыя росы,
Над логам зьвісае туманнай пабелай.

Ад бледнага месяца бледныя цені
Зь сялібаў і пушчы кладуцца на гоні;
Як цені мінуўшых даўно пакаленьняў,
Устануць, пастануць слупамі ў прасоньні.

Цікавая думка над сном усплывае,
Вяртаецца зь цішай і просіцца ў сэрца,
Дзе ласкай сьвітае, як байка жывая,
I вогнікам ціхім навокала ўецца.

Малітва вячэрняя ў той час выходзе,
Ахвярна кладзецца на сьпячыя далі,
I пасмай няўгледнай да зорак на ўсходзе
Плыве і мяняецца ў кветным крышталі.

О, будзь вечна слаўнай, вячэрняя ціша
З планетнай зарніцай і месяцам бледным!
Хай песьня спакою душу укалыша
I вынесе чыстай над шумам пабедным!

Зоркі

Ночкай, як толькі выходзіў я з хаты,
Зоркі на небе страчаў я чатыры;
Кожны раз зводзіў іх вогнік крылаты,
Хоць к ім з малітвай узносіўся шчырай.

Першая — бацькава зорка ясьнела,
Маткі — другая глядзела ў сьвет горка,
Трэйцяя мне мігацела нясьмела,
Роднай зямелькі — чацьвертая зорка.

Першая згасла навекі ня ў часе,
Звольна губляе бліск свой другая,
Трэйцяя сумнаю мглой спавілася,
Толькі чацьвертая лепей міргае.

Шлях мой…

Шлях мой ня сьцелецца сонцам і кветкамі,
      Гладкай, павабнай ня лёг раўніной, —
Паміж няўдалымі ўецца палеткамі,
      Ўецца зімой і вясной.

Вечар і ночка закрылі мне раніцу,
      Ухуталі плесьняй, сівым туманом,
Даль жа нязбытаю казкай туманіцца,
      Казкай, нягаданым сном.

Вера ў дзень заўтрашні сілай няведамай
      Думы гартуе ісьці, не чакаць,
Хоць бы там злыдні плот ставілі бедамі,
      Бедамі клікалі спаць.

Зойдзе брат сьцежку мне, путамі звонячы,
      Пут гэтых толькі ня бачачы сам:
«Дзе ты ідзеш?» — запытаецца, гонячы.
      «Далей!» — адказ яму дам.

Далей і далей праз выдмы няплодныя,
      Ўсё непакорна, шукаючы ўсё,
Покі ня згаснуць прасьветачы зводныя,
      Покі ня згасьне жыцьцё!..

*** Дзе ты, шчасьце маё?.

Дзе ты, шчасьце маё, дзе ты, сьветлая доля?
За што сэрца гняце жалю дзікая змора?..
Воыйду цёмнай парой гэт’ за вёску на поле
І падслухаю сьціха, што ночка гавора.

Можа, гоман пачую, што жаль і трывогу
Песьняй радасьці зглуша і ўсьпіць назаўсёды,
Мо’ пакажа няшчаснаму к долі дарогу
І разгоне ў душы цемнаты, непагоды.

Га! нічога ня чуць, толькі неяк, здаецца,
Жудка вые, гудзіць сівер з поўначы зімны,
Толькі шум баравы зь цёмнай далі нясецца
І пяе у душы пахавальныя гімны.

*** Легло на сэрцы…

Легла на сэрцы гора нядольнае,
         Легла і мучыць, гняце,
Ў думках замёрла жальба нявольная,
         Боль неспажыты цьвіце.

Дзе я ні кінуся, зь песьняй ні вылету, —
         Выхаду, сьцежкі няма…
Лёдам гасьцінец мой выбіты, выліты, —
         Лёд — як магіла сама.

У чужой старане

Тут далёка, ў чужой старане,
Ўсякі раз, як збліжаецца ноч,
Сэрца больлю сьціскаецца мне
I спакой недзе коціцца проч.

        Думы цяжкія роем снуюць,
        Капашацца чмяльмі ў галаве,
        Сноў спазнаць залатых не даюць,
        Кожна мучыць, к загубе заве.

Ўсё, што чахне, ня меў долі ў чым,
Чорнай п’яўкай сьлізгоча ў душы…
Аб жыцьці беспраглядным сваім
Разважаю я ў гэтай цішы.

        Ах, салодкі ўспамін не адзін
        Шалясьціць, як вяроўкаю кат…
        Столькі іх, гэтых мілых часін!
        А забыці іх сілы няхват.

Гэй, ты, гэй, прамінуўшы мой час!
Гэй, ты, гэй, мой цяперашні дзень!
Што я меў, што я маю ад вас?
Дзе прасьвету хоць цень — бледны цень?

        Роднай песьні вясёлы напеў
        Не ўзлунаў над калыскай маей;
        Супраціўны скрозь мучыць павеў,
        Як за хлебам пайшоў да людзей.

Гоняць, гналі, дзе гнаці маглі,
Як шалёных ганяюць сабак;
На сваёй, ах, на роднай зямлі
Сустракаўся я з сонейкам так.

        На зямлі, што дзед, прадзед сьлязьмі
        І гарачай крывей паліваў,
        Ўнук — ужо між чужымі людзьмі —
        Тэй зямлі трох аршын не дастаў.

Што ж? — разгулівай, сыты чужак,
Між забраных крыжоў, курганоў,
Брат скаваны ня згіне і так:
Ён другіх пашукае братоў.

        Гэй, ты, краю халодны, чужы,
        Прытулі бесхацінца к сабе:
        Ён цябе, як і роднай мяжы,
        Не забудзе ў прадсьмертнай кляцьбе.

Ты, дзяўчына чужая, закрый
Па скананьні мне зрэнкі мае,
Ты, чужы друг, мне яміну рый,
Віхр чужы хай памінкі сьпяе.

        Крыж пастаўце, як ставіце ўсім,
        Мае путы павесьце на ім;
        Мае сьлёзы з магілы расой
        Выйдуць путы зьяднаці іржой.

Холадна…

Холадна, холадна ў хатцы маей:
        Лёгка навек загавеці;
Сыплюцца сьлёзы, як іскры, з вачэй;
        Божа! як жудка на сьвеце!

Голасна будзячы сонну глушу,
        Віхры зусюль завываюць;
Думка за думкаю лезе ў душу,
        Сэрца нудою сьціскаюць.

Нейкім туманам усё заплыло;
        Глуха!.. Ні сілы, ні гарту…
Ўсё пражыванае прахам ішло.
        Ўсё, што йдзе, думаць ня варта.

Зь нейкім пракляцьцем прыходзім на сьвет,
        Зь нейкім на той сьвет сыходзім;
Потам, крывёю век сьцелецца сьлед,
        Песьню змучэньня заводзім.

Ступіш… і гадзіны ўюцца ля ног,
        Крыкнеш… ня чуюць каменьні;
Рукі працягнеш ты, повен трывог…
        Ласкі ня знаюць паленьні.

Мая доля

Што дасі заўтра, доля зьмянлівая,
        Спадзяюся пацехі я мала;
Адно знаю, што ўсё нешчасьлівае
        Ты мне толькі дагэтуль давала.

Сіратой па чужых кутах кідала
        І нудою мне грудзі сушыла;
Ня раз так мне была ты абрыдала,
        Што ўсьміхалася шчасьцем магіла.

Ты калі мне ў вачох разьясьнялася,
        Сэрца білася верай, надзеяй,
Хоць нязванаю зьнекуль зьяўлялася,
        І тады адны сьлёзы я сеяў.

Ты шумела мне песьні магільныя,
        Як мяцеліца дзікая ў полі;
Ты нясла мне усё непрыхільнае…
        Эх, ня знаць бы цябе мне ніколі!

Мусіць, доля, ты ў цернях радзілася,
        А зіма і слата гадавалі,
Ад няволі ты мучыць наўчылася,
        А пасьля мне багі цябе далі…

Прыстаў я жыць…

Прыстаў я жыць на белым сьвеце,
Хоць столькі ўвокала жыцьця;
Завялі думкі на расьцьвеце,
Душа жадае небыцьця.

Нуда гняце з днём кожным болей,
Быт спавівае чарнатой, —
Як сухавей у чыстым полі
Гуляе зь зернем-сіратой.

Пытаньня злога не пазбыцца,
Як мара бледная, стаіць:
Куды ісьці? за што ўчапіцца?
Якім багам паклоны біць?

Мінуў, загінуў час вяселы,
Калі зрываўся з усіх сіл
Ад родных ніў, ад родных сёлаў,
Ад апаганеных магіл.

Туды, туды, ўсё далей, далей,
Да недасягнутых вышынь,
Каб, апынуўшыся ў крышталі
Шчасьлівых сонечных іскрын,

Самое сонца ўзяць у рукі
I як з паходняй, зь ім ісьці,
Сьвятлом ніштожыць нашы мукі,
Увесь плач роднае зямлі.

Ўзьнімаць патоптаныя душы,
Людскім названьнем акрыляць,
К жыцьцю падняць з магільнай сушы
Усіх, што толькі яшчэ сьпяць.

Служыць, служыць жадаў народу,
Сваім закованым братом…
I сіл ня стала зь непагодай
Вясьці вайну, вясьці з жыцьцём.

Чырвонай зданьню ў цёмных сенцах
Наш рок сьляпы снуе, цьвіце;
Зьмяіны рогат адшчапенцаў
Жывыя грудзі рве, гняце.

На ніве роднай зброд прадажны
Скрозь гаспадарку распрасьцёр,
Чужацкай песьняю прыказнай
Калыша здаўлены прастор.

І шумна чаркі напаўняе
Крывёй асьлепленых рабоў…
Гульню так чорную спраўляе
Паміж крыжоў, паміж грабоў.

Ваякі лепшыя за славу,
За славу роднай стараны,
Або ляглі ў бітве крывавай,
Або у путах — і яны

Ярмо валочаць паніжэньня,
Ў кляцьбе бясьсільнай гоняць век…
Глядзіш… пытаеш свайго ценю:
Дзе тут зьвер, дзе чалавек?

У жудкім, чорным беспрасьвіцьці
Бушуе выпасьвены кат…
Любіць… Каго, за што любіці?
I ненавідзець сіл няхват.

О Божа праведны, ты сілу
Сваю вяліку акажы:
Ня згінуць з Бацькаўшчынай мілай
Свайму слузе дапамажы.

Сашлі мне сьветлую падмогу
Астаткі сіл сваім аддаць
I — не зрабіўшы брату злога —
Пад крыжам бацькавым сканаць.

Дзе?.

Дзе ты, хатка, дзе сялібка,
      Родны мой куточак,
Што мне даў бы скаратаці
      Рэшту дзён і ночак?

Дзе загон зямелькі чорнай,
      Дарагая ніва,
Што дала б мне нацяшацца
      З залатога жніва?

Дзе ты, конік мой, буланчык
      Хто цябе дзе спасьціў,
Што павёз бы, што памчаў бы
      Ў сьвет, за лес, па шчасьце?

Дзе прыяцелі, дружочкі,
      Родныя, чужыя,
Што мне б крыўдай не сушылі
      Леты маладыя?

Дзе ты, любая дзяўчынка,
      Роўная цьвяточку,
Што мне зачыніла б вочы
      У апошню ночку?..

Што было, што не — сплыло ўсё
      Як вадзіца ў мора,
Засталіся толькі думкі
      На бяду, на гора.

Засталіся толькі песьні,
      Ды што зь імі будзе:
Доля смуткам аплятае,
      Сьмехам бэсьцяць людзі.

К моладасьці

Ты скажы, скажы,
Мая моладасьць,
Што дала ты мне,
Сыну хамскаму?

        Ой дала ты мне
        Скарб нязьмераны:
        Сілу моцную,
        Неўгамонную.

За труды мяне
Не адхвалюцца,
З мазалёў, крыві
Не аддзівюцца.

        Дзе мой капне пот,—
        Дзірван, пасека
        Шуміць коласам,
        Урадлівасьцяй.

Сенажаць-трава
Ляжэ покатам,
Стогне зелен бор
Пад рукой маей,

        Дый услужнасьцей
        I пакорнасьцей
        Надарыла ты
        Мяне, моладасьць.

Адно, доля дзе,
Скажы, моладасьць?
Чаму волю даць
Ты забылася?

Чэлавеку

Ці ты чуеш, як стогне віхура,
Як старой хаткі сьцены дрыжаць,
Як у коміне вые панура,
Як сукі ў боры цёмным трашчаць?..

Ці ты бачыш, як хмара за хмарай,
Як дым, небам плывуць чарадой,
Як кусты, сенажаці, папары
Заліліся магільнай імглой?..

Ці ты бачыш ноч гэту над намі,
Ноч асеньнюю, дзікую ноч,
Засьцілае што сьвет цемнатамі
Непраглядна, хоць ў процьму ты скоч?..

Ці паняў, што мрок гэты гавора,
Што аддалены шле яго шум,
Як у гэта бязьмежнае мора
Ты глядзіш, гэтых слухаеш дум?..

О, дрыжыш перад шэптамі чараў
Цёмнай ночы, магутны цар дня,
I прыходзіцца ўцяміць няздары,
Што мудрэйша ёсьць моц, як твая.

Дарма розумам цэлыя годы
Ў жыцьця дзівы, як мог, заглядаў:
Чарадзейную кнігу прыроды
Не пытаў, адчытаў, скарыстаў.

Што зямля б на сьвет жыць не пусьціла,
Ты паняў да канца з урада;
Табе пара каня адмяніла,
Цябе слухае вецер, вада.

Ты і неба ўсе скрыткі падгледзеў:
Зьлічыў, колькі зор, што ёсьць на іх;
I нічому, здаецца, ўжо недзе
Ад вачэй скрыцца зоркіх тваіх.

Ты і ў прышласьць рад глянуць зараньня,
Зьмёў бы пыл забыцьця з прошлых дней,
Ўсё ж бязьсілен твой розум і знаньне
Перад голасам духу начэй.

Ты дрыжыш перад нечымсь, як глянеш
Ў гэту цем, падслухаеш яе;
Як дзіцё, як матыль, слабым станеш…
А ноч тайна а дзівах пяе.

Мае сьвет неадкрытыя сілы,
Што людское ўсё знаньне прайшлі
Гэтых сіл не пазнаць да магілы
Табе, думнаму цару зямлі.

Згнаньнік

Выгналі з хаты, выгналі людзі,
        Выгналі косьці жывыя;
Сівер са сьнегам рынуўся ў грудзі,
        Рынуўся зьверам на шыю.

Месяц загінуў, выгасьлі зоры,
        Даль залягла беспрасьветам;
Хмары глухія, хмары — як горы,
        Ходзяць, сапуць непрыветам.

Смольлю, заломам сьцежка-дарога,
        Ведзьма-мяцеліца стогне,
Жудкія думы шэпча трывога,
        Сэрца то змоўкне, то дрогне.

Горбяцца плечы, кволыя плечы,
        Як бы цягнулі каменьне,
Рукі мароз і сячэ, і калеча,
        Корчацца ногі ў каленьню.

Годзе змагацца з доляй паганай,
        Сонца шукаць сярод ночы,
Блудам блудзіць па мёртвых палянах,
        Сьлёзьмі крывавіці вочы.

Сыпся, кружыся, бел-сьнег, навокал,
        Мяккай кладзіся пасьцеляй!..
Ляжам, як ляжа ранены сокал,
        Знойдзем, нарэшце, прысельле.

Лес мой, жывая пушча-старуха,
        Мы не загінем з табою…
Шумам пальеш мне казкі да вуха,
        Важна ўкалышаш спакоем.

Дзе-нідзе вогнік глянуў сквапліва,
        Братняя блізка хаціна:
Гэта з праглядам выбрыў на ніву
        Воўк — як і ты — сіраціна.

Голас пачуўся, быццам хто кліча,
        Штось у душы затраслося:
Гэта ў галінах вецер скавыча,
        Воклік магільны разносе.

З дальняга неба зоркі міргнулі…
        Як бы ня так ужо цёмна…
Зоркі сьвяціці ўсім не мінулі,
        Толькі… мінулі бяздольных.

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Полаг гатовы белы, пуховы;
        Ляж, не глядзі, не ўслухайся!
Сну у магіле яснай, сьняговай,
        Вечнага сну не пужайся.

Прыйдзе вясна, распусьцяцца лозы…
        Ты ўжо ў пасьцелі зялёнай…
Сьпі, мой гаротнік, годзе ліць сьлёзы,
        Біці нягодам паклоны…

С песень жыцьця

Час быў вясеньні. На скібіны дно
Пала, ўзышло, зарунела зярно.
      Ў курную хату, на яве ці ў сьне,
      Доля-нядоля прынесла мяне.

*

Лета настала. Ўжо колас глядзеў.
Рос, красаваў, наліваўся, — дасьпеў.
      Шчасьця, пацехі ня знаўшы ў жыцьцю,
      Вырас і я на нядолю сваю.

*

Восень на сьвеце. Бор стогне, шуміць;
Колас нязжаты на полі стаіць.
      Нудна у сэрцы, дзе вокам ні кінь,
      I я, як той колас, бядую адзін…

*

Зімка прыйшла; белы вываліў сьнег;
Колас у гурбе знайшоў свой начлег.
      З доляй змагацца зь сіл выбіўся я,
      Эх ты, магілка, эх, дзе ты, мая?..

Хмары і думы

Чорныя хмары па небе плывуць, —
Чорныя думы заснуць не даюць:

      Хмары хацінай, а думкі душой
      Рады затрэсьці, заціснуць сабой.

Валіцца з хмараў то сьнег, то вада, —
Чорныя думы прыносіць бяда;

      Так і ваюе бядак-чалавек
      З хмарамі, з думамі цэлы свой век…

Зваеваным

Сьпіце ўсе тыя, што праўды па сьвеце шукалі,
І, не здабыўшы, ў дамоўкі бяз часу сышлі…
Гразьзю ў вас кідалі, вольна дыхнуць не давалі…
Хай жа пацешацца: ўжо вы спачылі ў зямлі…

Гулка нясецца стогн лесу ў начныя пацёмкі,
Плача-галосіць у коміне вецер глухі…
Сьпіце вы, слаўныя гора і працы патомкі,
Хутка над вамі распалім памінкаў агні!

Мала вас, мала было паміж цёмнымі намі;
Сільны яшчэ быў наш блуд і туман кругом нас!
Вы, перамогшы усё, узьняліся арламі,
Бліскам былі нам, тым бліскам, што гас і ня згас!

Грозна нясьліся магутныя вашыя клікі;
Нават каменныя душы скідалі свой сон;
Радасьцю дзіўнай зьвінеў ваш край бедны, вялікі…
Сіл не хапіла… запеў пахаронны вам звон.

Сьвежыя наспы мураўка яшчэ не пакрыла,
Жвір толькі сьвеціцца, змыты сьцюдзёным дажджом…
Сьпіце! Мы вашых навек не забудзем магілаў;
Збуджаны вамі, мы ўскрэсьлі, мы больш не засьнём!

Вясна за вясною…

К нам вясна за вясною ідзе
I бязьсьледна адходзе ад нас…
Ні канца той бядзе і нудзе,
Ні пачатку сьвятла хоць на час.

Хоць бы раз заірдзела раса
Жыватворна убогім палям,
Хоць бы раз зазьвінела каса
I дзень лепшы наклікала нам.

Вянуць кветкі штораз без пары,
Вяне зелень спустошаных ніў.
Шум ня моўкне ў зялёным бары:
Не чакаць, людзі, вам буйных жніў.

Не напоўніць вам клецяў сваіх,
Пот і сьлёзы льіцё вы здарма;
Ў паднявольнічнай службе ў чужых
Не падняць вам галоў з-пад ярма.

Вам — пакорным рабам — не вясны,
Рукі накрыж злажыўшы, чакаць,
А пад песьні паўночнай зімы
Ямы ў полі сабе ж будаваць.

Будаваць, покі вы чужака
Нівай будзеце роднай карміць,
Будаваць, покі ваша рака
Чужакову каню дае піць.

Для асьлепленых, здаўленых вас
Не было і няма іншых дум…

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Так над намі вясной кожны раз
Стогне бору зялёнага шум.

Так вясна за вясной к нам ідзе
I бязьсьледна адходзе ад нас…
Ні канца той бядзе і нудзе,
Ні пачатку сьвятла хоць на час.

Не спадзейся…

Не спадзейся, сын і матка,
      Ад жыцьця патолі…
Ні канца, ані пачатку
      Вашай чорнай долі.

Ці сягоньня, ці то заўтра —
      Як і ўчора, усё так;
Стогн гнязьдзіціся спанатрыў,
      Жаль пляце свой мотак.

Шчасьце ў путах… Звод разьвеяў
      Думку маладую,
Засталось крыху надзеі,
      Дый паганяць тую.

Вера ў будучыны жніва
      Спапялела з гора,
Крыўда-ведзьма незьмянліва
      Заліла, як мора.

Гарт апёрся на кургане,
      Як ноч, уздыхае,
I ў кургане уздыханьне
      Гарту падцінае.

Каня з смагі на пагодзе
      «Піць» галосе ў небе,
Ды ў завею воўк заводзе
      Па крывавым хлебе.

Не для нас…

Не для нас гэта сонейка майскае
Загуляла на небе высокім
Сеяць думкі вясеньнія, райскія,
Гэт’, па сьвеце вялікім, шырокім.

Для нас ніва, намі ўспаханая,
Заірдзелася ўсходам пасеваў,
І ўся ветрам, як дым, калыханая
Б’е паклоны направа, налева.

Не для нас упрыгожылісь кветкамі
Сенажаці-лугі над ракою,
Хараствамі нязьдзіўнымі, рэдкімі
Вабіць вока, шаптацца з душою.

Не для нас, не для нас распускаецца
Гэты сад, гэта вішня, чарэсьня,
Не для нас, не для нас разьліваецца
Салавейкава звонкая песьня…

Сонца паліць нам грудзі збалелыя,
Ніва ласкі над намі ня мае,
Пот ліем па лугах мы дні цэлыя,
Ці ж тут міла і песьня якая?!

З дня на дзень, з году ў год, як пакутнікі,
Б’ёмся, гінем і шчасьця ня бачым;
Працай жывяцца нашай прыблуднікі,
А мы толькі ўздыхаем і плачам…

Чаго хмурацца…

Чаго хмурыцца
Неба сіняе?
Чаго носяцца
Віхры дзікія?

Чаго шэрыя
Совы ўзгукалісь?
Чаго чорныя
Крукі грагаюць?

Чаго гадзіны
Падкалодныя
Шыпяць, сыкаюць
На сьвятое ўсё?

Ці та сонейка
Загасілася,
Ці та ўскрылася
Апраметная?

Душы сільныя
Абясьсілелі,
Сэрцы добрыя
Азьвярэліся;

Песьні вольныя
Апанурылісь
I магільнымі
Звоняць жальбамі.

А за песьнямі
Звон кайданавы,
Стогн закованых
Разьлягаецца…

Эх, і страшна ж ты,
Зямля родная;
Эх, і страшна ж ты,
Жыцьцё людскае!..

Разьвейся, туман…

Разьвейся, туман, расплывіцеся, хмары,
      Над хатай пахілай маей!
Хай сонца прагляне, хай цяжкія мары
      Ня мучаць душы і грудзей…

Штось клікала рвацца і вышай, і далей,
      На лепшае звала жыцьцё.
Вы, злыя туманы, вы, хмары, бяз жалю,
      Закрылі, забралі мне ўсё…

Стаю і гляджу я на хату крывую,
      На ніву пустую сваю —
I сьлёз не стрымаю, і ціха бядую,
      I нудную песьню пяю;

I к небу малюся, ў жыцьцё заглядаю,
      Ці моц скуль якая ня йдзе?
I цёмна, і нема ад краю да краю,
      Ні сьвету, ні сьледу нідзе…

Ні сьвету, ні сьледу… марнуюцца сілы,
      Дух праўды і волі прыгас,
Нядоля і гора, навокал — магілы —
      Вось роднага шчасьця абраз…

Сэрца спытай…

Прыгледзься днём яснаму сонцу
I месяцу ночнай парой;
Ў шум цёмнай услухайся пушчы
І ў шумы паводкі вясной;

Кінь вокам на мур пабяляны,
На стрэхі з саломы зірні;
Зайдзі на магілкі з крыжамі
I насып забыты крані;

Пакратай мінуўшчыны попел,
Што ў казках ня кінула жыць;
Сягоньняшні дзень паймі добра,
Што ўсьлед нашай долі бяжыць…

I ўсюды — ад краю да краю,
Дзе зьвернецца думка твая, —
Аб роднай старонцы пытайся
Ты неба, зямлі і жыцьця.

А сэрца — калі ня зьвёў сэрца —
Адкажа за ўсіх неўнарай:
У нас ёсьць паны і іх слугі,
А людзі… што ж?.. Сэрца спытай…

*** Бледные будніе дні…

Бледныя буднія дні
Сумна па роднай зямлі
         Мутнай плывуць паласой;
Часам калі-нікалі
Дзе-нідзе бліснуць агні,
         Глянуць крывавай расой.

Песьні раздольля маўчаць,
Песьні, што рабскія сны
         З душ паднявольных зьмялі б,
Толькі заводзяць званы,
Толькі асіны скрыпяць
         Над уміраньнем сяліб.

Скрогат нясецца з асін…
Рабству паклоны біў дзед,
         Гнуўся пад палкамі ў крук;
Бацька — за дзедам; усьлед
З бацькам пляцецца і сын;
         Ты ж кудой пойдзеш, унук?..

«Забраны край»

Я ведаю, знаю старонку такую,
      Спавітую ў вечны туман,
Пад цёмнымі зорамі днюе, начуе,
      Ляжыць на кургане курган.
Хоць сохі, хоць косы гуляюць там ройна, —
      Ня поймеш, адкуль узялісь;
Людзей запытаеш, — адкажуць спакойна:
      «Забраны край» гэты калісь.

Сыны зямлі роднай чужыя палеткі
      Ў чужую карысьць засяюць,
На родных папарах галодныя дзеткі
      Чужую жывёлу пасуць…
Кладуцца заломы… Дабро зьмей валоча…
      Цянюе ля хат ваўкалак…
Нячысьцікі, ведзьмы рэй водзяць па ночы,
      «Забраны край» тузаюць так.

Сьляпы зьнемагаецца бацька ў цямніцы;
      На стражы пастаўлен сынок;
У поўных калісьці ад шчасьця сьвятліцах
      Чужак зьневажае дачок.
Дзяцей сваіх маткі кідаюць у зьдзеку,
      За «мамак» к наездцам ідуць,
А тыя за іх малако, за апеку
      «Забраны край» болей гнятуць.

Мальбішчам чужым б’е пакора паклоны;
      Упадку вялічыцца сьцяг;
З балотам зьмяшаны старыя законы,
      Наладжан нявольнічы шлях.
Купляюць, збываюць, гандлююць чужынцы
      Народным дабром, як сваім…
Заплача ў пагоду канюх па расінцы, —
      «Забраны край» жаліцца зь ім.

Наведзены струны у скрыпках па-свойску
      Чужая зрывае рука;
Жалейка азьвецца зь вясны пад бярозкай, —
      Ня ўцешыць яна бедака.
Так камень ня ляжа, як змора паданьня
      Лягла ад мяжы да мяжы
З надзеяй, што нават і думку змаганьня
      «Забраны край» вырве з душы.

Жыцьцё год бязь ліку на шнурык свой ніжа,
      Бязь ліку няволя есьць сіл…
Аж прадзедаў косьці ня ўлежаць пад крыжам, —
      Штоночы выходзяць з магіл.
Выходзяць, ідуць ад парогу к парогу,
      На стогн жывых грозна глядзяць
I зь ветрамі, з бурамі б’юць на трывогу:
      «Забраны край» клічуць устаць.

У ночным царстве

Скрыпяць трухляцінай асіцы,
Над курганамі зьвяр’ё вые…
Гасьцінцам, церневай пуцінай,
У ёрмах, скованы, скацінай
Ідуць нябожчыкі жывыя.

Ідуць, ідуць… Сярод пустыні
Хрусьцяць надломаныя косьці,
I качанеюць ногі ў ціне,
I чахнуць вочы ў павуціне,
А шлях — як точаныя восьці.

Перад вачамі глуш нямая,
I плач, і скрогат за вачамі;
Пракляцьце ў жылах кроў сьцінае,
Душу бязьсільле вынімае,
Гняце зьмяінымі кляшчамі.

У грудзі, здаўленыя здрадай,
Упіўшысь, рабская трывога
Шыпіць хаўтурнаю загладай;
На небе толькі як прынада,
Бялее млечная дарога.

То там, то сям запаланее
Іскра над скованаю шыяй;
Наскоча пошасьць трупавея, —
I царства ночнае шалее,
Над курганамі зьвяр’ё вые.

Беларус

Сеў, як той крыж на разстаі,
       Сярод пушч і поля,
Злажыў рукі і чэкае
       Усё нейкай долі.

Ўстане-ж, пойдзе полем, логам,
       Будзе дыхту, будзе:
Пачэпаў тупым нарогам
       Кургановы грудзі.

Лом с крыжоў магільных звале,
       Бульбу падпекае…
Пад’еу, сеў, як крыж, і далей
       Долі ўсё чэкае.

А ці-ж прыдзе доля гэта,
       Трудна адгадаці,
Пакуль толькі з лета ў лета
       Пляце яму лапці.

Ці-ж ня доля мая…

I нашто ж мне воля вольная,
Залатая, расхахольная? —
        Цемняком пайду сьляпы я
        На дарожкі крыжавыя!
        Эх ты, доля мая,
        Маю волю ўжо я!

I нашто школа з настаўнікам, —
Добра быць і неахайнікам:
        Калі з кніжкі не даўчуся, —
        У астрозе далаўчуся.
        Эх ты, доля мая,
        Маю школу ўжо я!

I нашто ж мне поля гонейкі,
З дабром клеці, коні, волікі?
        Я магу жыць і «пашырэ»
        У шырокай у Сібіры.
        Эх ты, доля мая,
        Землю маю ўжо я!

I нашто ж мне хата новая,
Сталы, лавы ўсё дубовыя?
        Злыдні змогуць маю сілу, —
        Як пан, лягу у магілу.
        Эх ты, доля мая,
        Хату маю ўжо я!..

Грай-жэ, музыка!

Цёпла, спакойна, цёпла і сыта
Ў хорамах ясных вам век векаваць…
Поўны аруды буйнага жыта;
Хто ж не захоча тут жыць, панаваць?..

Грай жа, музыка, сэрцам рві струны…
Не пажалеюць заплаты табе!..
Што? Хочаш ладзіць скрыпку ў тон сумны?
Весела грай, як віхуры ў кляцьбе…

Шумна, разгульна… Чым не бяседа?!
Пеніцца ў чарках крывава віно…
Кроўю гулялі прадзеды, дзеды, —
Сыну і ўнуку падаўна дано…

Грай жа, музыка! Рэж на скрыпулі
Так, як там рэжа асьлепленых кат…
Прэч, прэч, сумленьне! Золатаў гулі!..
Чуеш, як звоніць па скрыпцы дукат?..

Сьветла, прасторна… Зьзяюць брыльянты…
Хто там?.. Цень бледны шмыгнуўся ў вакне?..
Вісельнік?! Тут ён?.. Прэч яго, франта!
Нашы асіны! Хай толькі чапне…

Грай жа, музыка, каб і ў магілах
Голас уцешны пачулі зь зямлі, —
Каб аж з-пад наспаў, плітаў пахілых
Косьці паўсталі і ў танец пайшлі.

Гэй жа ў тахт ногі!.. Пара за парай!..
Стой!!! Бліск чырвоны шыбае з вакон.
Ах! Гэта вёска сьвеціць пажарам…
Ну, галасі там нябожчыцкі звон!..

Грай жа, музыка! Рэж, дармажэрца!..
Змоўк?.. Што?.. Галоўку ты клоніш ка сну?..
Глупства!.. Ў музыкі лопнула сэрца…
Гэй, ты, другі, там! рві сэрцам струну!..

Брату

Мой ты ўбогі, мой ты цёмны,
      Родны мой,
Ты пытаеш, хто такія
      Мы з табой?

Ці мы людзі, ці скаціна, —
      Запытай
Гэту коску, гэту сошку,
      Гэты гай;

Гэта поле, на якім ты
      Млееш, млеў;
Гэту згніўшую хацінку,
      Гэты хлеў.

Запытайся сваёй долі,
      Сваіх пут,
Ці мы людзі, ці скаціна,
      Хто мы тут?

Як спытаюцца нас…

Прыйдуць людзі з Усходу,
Прыйдуць з Захаду людзі
      I спытаюцца нас:
«Скуль, якога вы роду?
Дзе зямля ваша будзе,
      Дзе айчызна у вас?»

Мы ля плота, пад плотам
Паглядзім, пашукаем,
      Які даць тут адказ,
I адкажам: «Э, што там…
Мусіць, бабскім звычаем
      Зьбегла ўпрочкі на час».

Дзе вы?

Дзе вы, хлопцы непакорныя,
Дзе вы зь песьняй удалою,
Як на поле на прасторнае
Вы хадзілі грамадою?

Ці пайшлі вы у далёкую
У старонку у чужую;
Ці ляглі вы, адзінокія,
У магілку у сырую?

Дзе вы, песьні, дзе, свабодныя?
Дзе ваш водгалас магучы,
Як вы звалі, сыны родныя,
Да той працы да кіпучай?

Ці замёрлі вы нячутымі
Серад лесу, серад поля;
Ці і вас скавалі путамі,
Ці і вас змагла няволя?

Гэй, нявідна друга сільнага, —
Сьпіць. Хто ж сон яго ўстрывожа?
Гэй, ад енку ад магільнага
Песьня вырвацца ня можа!..

Вялікдзень

Два сьвяты на сьвеце — ад нівы да нівы:
      Хрыстос уваскрос! Наступае вясна!
Глянь сьмела, глянь вольна, шчасьліў, нешчасьлівы.
      I далей к жыцьцю з паніжэньня і сна!

Гэй, гэй, на спатканьне вялікіх двух сьвятаў
      Сьпяшыце супольна, хто ў путах ня згніў!
Хай льюцца-зыльюцца ад хаты да хаты
      У адно ўсе грамады, ўсе людзі ўсіх ніў!

*

Вялікдзень! Вялікдзень! — ад нівы да нівы.
      Забыў не адзін з нас нядаўныя дні,
А ўспомні-прыпомні, шчасьліў, нешчасьлівы,
      Аб тых, што ў сьвітаньні навек адышлі, —

Усе костачкі тыя на гонях папарных, —
      Жывых, што ў бяспуцьці акуцьце зьвіняць…
Прыпомні, дай слова ня шчэзнуці марна,
      Пачатую справу шырыць, расшыраць!

*

Вялікдзень! Вялікдзень! — ад нівы да нівы
      Заводзіць бацькоў сваіх песеньку сын.
Зірні ж, азірніся, шчасьліў, нешчасьлівы.
      I заўтра на поле да сох як адзін!

Дагэтуль мы плачам, дагэтуль мы стогнем,
      Адвечных ня можам пазбыціся сьлёз…
Наперад па шчасьце! Хай злое ўсё дрогне
      Вясна ўжо на сьвеце, — Хрыстос уваскрос!

Хрыстос васкрос

Хрыстос васкрос!.. Усюды радасьць,
Усё глядзіць сьмялей, сьвятлей;
Вялікі мучальнік, здаецца,
Абняў ўсіх ласкаю сваей.

Хрыстос васкрос!.. Неугамонна
Плыве па нівах, пушчах клік,
Плыве адна сьвятая думка
З канца ў канец, як сьвет вялік.

Хрыстос васкрос! — пяе сялянін
З сваей убогаю раднёй,
Забыўшы песьні аб прадвесьні,
Забыўшы ўсё усёй душой.

Хрыстос васкрос! — пяе сіротка,
Слуга, таптаная людзьмі;
Пяе ў чужыне падарожны,
Забыты бліжнімі сваймі.

Хрыстос васкрос! — пяюць і тыя,
Хрыста згубіўшыя сыны,
Што ўціхамоўку куюць путы
Для нашай беднай стараны.

Хрыстос васкрос!.. К табе, о Божа,
I я ў дзень гэты просьбу шлю:
Хай Беларусь, мая старонка,
Ўваскрэсьне к вольнаму жыцьцю!

Навагодніе жаданьня

Як ідзе Новы Год, на ўсім сьвеце народ
      Да жычэньня сабе штосьці мае;
Дык і ты, як усе, спаткай году прыход,
      Беларусаў сямейка худая.

Кожны год, што мінаў, штосьці нам не дадаў,
      Аж сабраўся так доўг немаленькі.
Хай жа Новы наш Год, што прыйшоў, завітаў
      Зьверне ўсё нам, як ёсьць, да капейкі!

Хай ня будзе круцель, дасьць нам просьценькі цэль
      К лепшай долі, і волі, і славе;
Мы ня зналі жыцьця, ні вясёлых нядзель, —
      Хай Год Новы ўсё гэта паправе!

Сваркі, звадкі ня раз былі згубай для нас,
      Разлучалі са шчасьцем, з свабодай…
Хай жа з Новым Гадком новы бліжыцца час,
      Брацтва, роўнасьць, супольнасьць і згода!

Во жычэньні усе, Новы Год, да цябе;
      Іх ня вельмі і многа, здаецца.
Так і песьня пяе, так, людцы вы мае,
      Знаю, ў думках усім вам снуецца!

Мая малітва

Ва ўсяку мінуту, ва ўсякай патрэбе
І ў полі шырокім, і ў вузенькай хатцы
Малюся я гэтаму сонцу на небе
         І зоркам, што ночкай мігцяцца.

Малюся свабоднаму ветру — віхуры,
Што лётае птушкай ад краю да краю,
І пасьвіць у высях панурыя буры,
         І ў комінах песьні іграе.

Малюся агню я, што сее пажары,
Як стане пара, па нязьмераным сьвеце,
Наводзячы жудасьць вялікаю карай,
         Пужаючы старцаў і дзеці.

Малюся жывучай вадзіцы — разводдзю,
Ў дзень ясны бліскучай, а страшнай уночы,
Што, нівы палошчачы, йдзе, не праходзе,
         І хаты, і чоўны друзгоча.

Малюся я небу, зямлі і прастору,
Магутнаму Богу — Усясьвету малюся,
Ва ўсякай прыгодзе, ва ўсякую пору
         За родны загон Беларусі.

Пад крыжам

З балеснаю ў сэрцы пакорай
Пад крыжам збуцьвеўшым стаю
I ўвокал — ад гораў да гораў —
Зямлю аглядаю сваю.

Навокала сьцелецца столькі
Багацьця, красы і сьвятла!
Хоць болькі, старыя ўсё болькі,
Адна за адною лягла.

Плакучыя стогнуць бярозы,
Скідагочы лісьць залаты;
Хістаюцца дзікія лозы,
Глухія, сухія кусты.

Звод нейкі гамоніць, шапоча:
— Калодаю, дружа, ты будзь!
Душа толькі верыць ня хоча,
Ня хоча паняць і заснуць.

Упаўшыя грудзі калыша
Жальбой непрыхільнаю сум,
I тысячы ў памяці піша
Гаротных, нявыжытых дум.

Бязьсільна народ свой пытаю,
Абняўшы пахілены крыж:
За што ты ад краю да краю
Магілай жывою ляжыш?

Ці коні твае патрупелі,
Цягаючы ў поце плугі?
Ці косы твае прытупелі
З крывавай на лузе смугі?..

Пытаю жывых назаліста,
Чакаю, адказ ці бяжыць…
Маўчыць, як дамоўка, ўсё чыста…
Пракляцьце — і тое маўчыць.

Суды

На суды павялі яе зьвязанай,
Сэрца вырваўшы зь белых грудзей,
I судзіці давай — як там сказана
Ў гэтым хітрым законе людзей.

Абіралі судзьдзёй ночку цёмную,
Ночку-мачыху сумнай зямлі,
Сьведкай крыўда была векапомная,
Сон і заламы стражай былі.

Прыгавор прачыталі над беднаю,
Не спытаўшыся грэху, віны.
Гэй, хаўтурную песьню пабедную
Над ёй сьпелі праметнай сыны…

З плеч зрывалі уборы злацістыя
Разрывалі карону-вянок,
Разьбівалі пасад ёй нячыстыя
Й пад жалезны хавалі замок.

Накладалі ёй сковы сталёвыя,
Надзявалі жабрачы убор,
У намітку ўбіралі цярновую
Яе коску, сатканую з зор.

Вочы вырвалі ёй, сонцу роўныя,
З-пад хмурліва навісшых павек,
Дый пусьцілі яе супакойную,
На бадзяньне пусьцілі, на зьдзек.

Зь лета ў лета ідзе, кроўю зьлітая,
На сустрэчу крыжам і капцам,
Чуць жывая жыве, пазабытая,
Ў сьне зьяўляючысь родным сынам.

К волі йдзе з дня на дзень, разглядаецца
Па бел-сьвету калі-нікалі;
Толькі дух-яснасьвет пацяшаецца,
Што ўсё ж крыўды яе не змаглі.

Як была, будзе так непакорнаю
Адпраўляць вечнабыту імшу…
Не здалеюць суды цемнатворныя
Ёй спаганіць і вырваць душу.

З кутка жаданьняў

З цэлым народам гутарку весьці,
Сэрца мільёнаў падслухаць біцьця —
Гэткай шукаю цэлы век чэсьці,
Гэта адно мне падпорай жыцьця.

Песьню стварыці ясну, як неба,
Ў кожнай зь ёй хаце быць мілым гасьцём —
Гэтакіх толькі скарбаў мне трэба,
Гэткім я толькі жыву пачуцьцём.

Што не загубяць крыўды жывую
Душу народа, што ўстане са сну, —
Гэткай надзеяй толькі жыву я,
Гэткую толькі чакаю вясну.

К яснаму сонцу зь цьмы, зь беспрасьвецьця,
К славе зь бясслаўя ўсім нашым людзям —
Гэткай шукаю сьцежкі на сьвеце,
Гэткаму Богу і душу аддам.

За лепшу долю роднага краю,
За сваіх брацьцяў ў сьвятой барацьбе —
Гэтакай толькі сьмерці жадаю,
Памяткі гэткай чакаю сабе.

Для зямлі прадзедаў маіх…

Я табе, зямля мая прадзедаў маіх,
Не патраплю нічога жалець на сьвеце,
На сьвет цэлы гатоў твой прыгон апеці
I ўзьнясьці пасад на магілішчах тваіх.

Я цябе душой рад бы сваёй сагрэці
I карону сплесьці з сонца, зор залатых, —
На цябе карону ўзлажыць, каб хоць на міг
Заясьнела ты ў цяжка дабытым цьвеце.

За цябе загінуць гатоў я ў барацьбе
З крыўдай той, што цярпіш ад людзей і Бога,
Ад чужынца і ад сына свайго сьляпога…

Буду ў вечнай мучыцца жальбе і кляцьбе…
I за гэта толькі прашу, малю цябе:
Не гані ты мяне ад свайго парога.

На вялікім сьвеце…

На вялікім сьвеце б'е жыцьцё крыніцай,
Барацьба за волю і за долю рдзее,
Маюць панаваньне вера і надзея,
Асьвяціць народы лепшы быт маніцца.

На вялікім сьвеце неба сьлёз ня сее,
Ёрмаў не майструе крыўда-чараўніца,
Не галубіць думак цемра-асьляпніца
I ня водзіць душаў пагібеньня кнеяй.

На вялікім сьвеце б'юць званы на славу,
Людзі з плеч скідаюць ланцуговы скруты,
К сонцу йдуць браточна з рабскае пакуты.

На вялікім сьвеце ўсё ідзе па праву,
Па Законе Божым, зь яснатой яскравай…
А у нас, у нас што?.. Толькі звоняць путы…

Я люблю

Я люблю ўсходы нашых палеткаў,
І спавітыя ў зелень лугі,
І шум бору пануры, глухі,
І шаптаньне крынічнае ўлетку…

Я люблю упрыгожану ў мхі
Нашу вёску — сваёй крыўды сьведку,
Свой народ — гэту зьвяўшую кветку,
Цэлы край — родны мне й дарагі.

Я люблю ясны вочы і грудзі
І стан гібкі дзяўчыны-красы:
Аб ёй брэджу на яве і ў сьне.

Я люблю і заву, бы ў нялюдзьдзі, —
Чуюць кліч мой сухія лясы,
Кліч: хто ж любіць, хто любіць мяне?

II. Па межах родных…

Па межах родных…

Па межах родных і разорах,
      Пад небам зводна-неспагадным,
      Спакоем воджаны век здрадным,
Сную, і нейкі са мной шорах.

Са мной, за мною ўсьлед сум-вораг
      З глухім нашэптам, непрынадным:
      Як ты ні хочаш быць праглядным, —
Сягоньня ўсё тут — як і ўчора ж!

      Усё жыве тым самым Богам, —
      Таксама шумнае прадвесьне
Усёй ня зводзе з гоняў плесьні…

      Араты ўсход нясе адлогам:
      Курган чапаючы нарогам,
Ня ўспомніць прадзедавай песьні.

Мой край

Ляжаць твае гоні-загоны
Стомільна на сьвеце на белым
I жаляцца руняй зялёнай,
I коласам жаляцца сьпелым.

Лес-ноч гаманіста, шумліва
Зь мінуўшчыны казкі складае
I шле іх далека па нівах,
Плакуча, ад краю да краю…

Паводкаю коцяцца воды
Руч'ёў паміж долаў і гораў,
У хвалях пагодай-нягодай
Купаючы нівы-разоры.

Спавітыя плесьняю вёскі
Між пустак заселі бясьсільна,
Ўтуліўшыся ў цені бярозкі
На вечным кургане бадыльным.

А люд?.. Ён сагнуўшыся ходзе
Пад ношкай зьнямогі-пакуты
I, роячы сны а свабодзе,
З дня ў дзень сам сабе куе путы.

Так сьпіш, так жывеш мімаходам,
Мой край, як сьцяпная магіла,
З сваім незавідным народам,
З патухшай і славай, і сілай.

Над Нёманам

Ціха і плаўна ўдаль коцяцца воды
Вольнага Нёмана ў цёмную даль,
Толькі у часе глухой непагоды
Зь берагу Нёман ня выйдзе амаль.

        Вербы і вольхі калышуцца глуха,
        Сінія хвалі шумяць і бурляць.
        Чуткай душою ў такі час паслухай, —
        Здасца, там гэтакі голас чуваць:

«Гэй, не дзівуйся, мой дружа нядбалы,
Што я сягоньня так злосна шумлю:
Грудзі здавілі мне хмары навалай,
Пошасьць уелася ў матку-зямлю.

        Сумна мне, сумна, што ўсё тут іначай
        Некалі бераг мой бачыў і знаў,
        Іншы меў выгляд — ня гэткі жабрачы,
        Іншы я плыт на плячох сваіх гнаў.

Край, дзе жыцьцё я сваё пачынаю,
Шмат весялей прыглядаўся на сьвет,
Песьні і казкі інакшыя баяў,
Шчасьце цьвіло ў ім, як макавы цьвет.

        Буйным жыцьцём усё чыста кіпела,
        Слава далёка за мора ішла,
        Ворага кожны за плечы браў сьмела,
        Цемра чужынцаў ня страшнай была.

Панам быў дома і слаўным за домам
Мой, патаптаны сягоньня, народ;
Змог ён ня толькі знаць штукі з заломам, —
Роднаму слову ўмеў кніжны даць ход.

        З вольнай дружынаю князь на пасадзе
        Вольнаму люду законы пісаў;
        Слухалі князя, а князь што ня ўладзіў —
        Слухаў, што веча яму звон казаў.

Чую, ах чую цяпер яшчэ ясна
Той неўгамонны, расходзісты звон…
Сьціх, занямеў, аглушылі напрасна;
Ці адазьвецца калі болей ён?..

        Так, так, мой дружа, іначай бывала, —
        Не называўся забытым мой край;
        „Поўнач“ ня раз у ім схову шукала,
        „Захад“ знаў сілу яго неўнарай.

Га, а цяперака што гаварыці?..
Ўсе мае скарбы намарна ідуць:
Жыта учора вывозілі віці,
Родныя хвойкі сягоньня плывуць.

        Людзі чужыя змагаюць мне грудзі
        З новым парадкам, з адменным жыцьцём, —
        Роднага ж краю тутэйшыя людзі
        Ў скуру чужацкую лезуць жыўцом.

Я іх ня ваблю сваёю ўжо красай:
Вецер інакшы ім дзьме ў галаве, —
Вісла адным усьміхаецца ласа,
Тыя, заплюшчыўшысь, пруцца к Няве.

        Скора сын бацьку, а бацька сыночка
        Не распазнаюць адзін аднаго;
        Дзеці чужацкія корме ўжо дочка,
        Маці працуе на злыдня свайго.

Так грамадзяне свабоднага краю
Ёрмы узьдзелі, у рабства пайшлі,
Прадзедаў слава лазой зарастае,
Памяць мінуўшчыны дрэме ў зямлі.

        Рынкам жывога тавару няслава
        Край ўвесь зрабіла, загнала на ўбой,
        Дзе ўжо лет сотні Масква і Варшава
        Торг гругановы вядуць між сабой.

Га! ты ня слухаеш, бачу, ўжо болей.
Ой, чалавеча, зьмярцьвелы у сьне!..
Доўга йшчэ будзеш глухім ты, саколе?..
Камень і вольха перш поймуць мяне!..»

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

        Гэтакі ў часе глухой непагоды
        Чуецца ў Нёмнавай гутарцы жаль.
        Сьціхне, і плаўна зноў коцяцца воды
        Вольнага Нёмана ў цёмную даль.

Над Сьвіслачай

У Карзюках

Плаўна Сьвіслач-рэчка
Удаль плыве, бяжыць;
Над крутым абрывам
Панскі дом стаіць.

Зелянеюць вольхі
Па краях ракі,
Высяцца над імі
Сумна Карзюкі.

Відзен горад здаля,
Горад Менск стары,
Пнуцца важна к небу
Коміны, муры.

Гулка далятае
Дзікі сьвіст машын
Ды прыпеўкі жабаў
З рэчкі і лагчын.

Між прысад гасьцінцам,
Між палёў сялян
Едзе, пераходзе
То мужык, то пан.

Ўсю ж гэту мясьціну
Неба абняло,
Залацістым сонцам
Хараство ўпляло.

Рэчка, луг, гасьцінец,
Горад, Карзюкі
Разрываюць думкі
На усе бакі.

Сам сабой ня знаеш,
Што рабіць, як жыць:
Ці ляцець у горад,
Ці ў Карзюках сьніць?

Ці пайсьці гасьнінцам
Долі ў сьвет шукаць?
Ці рацэ, русалкам
Галаву аддаць?..

Над Іматрай

На поўначы сумнай, у Фіншчыне дзіўнай,
Ракой з вадаспадам заліўся пакат;
Вуоксаю рэчка завецца у фінаў,
         Іматрай завуць вадаспад.

Клакочуць, рагочуць Іматрыны хвалі,
На цэлыя вёрсты шум-гоман стаіць,
Нем толечы каменны бераг, як з сталі,
         I зарасьнік хвойны маўчыць.

Шалее Іматра між каменных глыбаў,
За хваляю хвалю імчыць к нізіне;
Як хмар недаступных махнатыя скібы,
         Адна адну схопіць, піргне.

Адна з адной рынуцца ўглыб, як магілу,
Там скруцяцца, ўзьнімуцца клубам, дугой,
Рассыплюцца пухам, расьсеюцца пылам,
         Зноў выскачаць к небу гарой.

Зірнуць, зьзіхануцца, сыпнуцца на скалы,
Ўсім дантаўскім процьмам на зьдзіў,
I люнуць на волю, забыўшыся шалаў,
         Плывуць паміж пустак і ніў.

Другія іх зьменяць і пеняцца ў зломе,
Адвечністым шумам калышунь прастор;
Свабодай сваёю і роднай Суомі
         Сягнуць быццам хочуць да зор.

Стаіш і глядзіш на бунтоўныя воды,
І сэрца лялеецца ў сьцішнай жальбе,
Ўсё слухаеш нема, як стогнуць нягодай
         Ды як бы ўсё клічуць цябе:

«Хадзі к нам, бяспутнік, кінь долю на сьвеце,
Спачын векаавечны дамо ў забыцьці;
Нязьведанай воляю будзем шумеці
         І гутарку з сонцам вясьці.

Хадзі ў нашы хвалі, спаўём твае грудзі
Вадзіцай сьцюдзёнай, кіпучай, як вар;
Народ аб нас казку злажыць не забудзе,
         І песьню нам зложыць пясьняр».

Так сумна на поўначы, ў Фіншчыне дзіўнай,
Ракой з вадаспадам заліўся пакат;
Вуоксаю рэчка завецца у фінаў,
         Іматрай завуць вадаспад.

Вёска

За хатай хата у парадак
Сядзіць адна каля адной;
Залегла вуліца сяродкам,
Будынкі збоку чарадой.

Ня год, ня два зьняла з плеч вёска, —
Дзянькоў уцёкшых знак відаць:
Мох у салому паўпіваўся,
Падпора час сьпяшыць стрымаць.

Жыцьцё у лапці абувае
Сваяк, чужынец-прайдзісьвет,
Бяда багацтву б'е паклоны,
Цямнота к знаньню зводзіць сьлед.

Вядзе вайну сьляза са сьмехам,
Дзярэцца той, а той дрыжыць,
З грахамі важыцца пакута,
У пары ноч і дзень бяжыць.

Ня знаю: шчасьце ці няшчасьце
Ўе тут спакойнае гняздо…
У вёскі гэтага спытайся, —
Маўчыць і вёска пакуль што.

Сад

Гальлё панадна разлапушыў
За хатай прадзедавай сад;
Чарэшні, яблыні і грушы
Сышліся згодліва у рад.

Ківаюць макаўкамі ўдала,
Плывуць напевы ад галін,
Як бы зь іх кожная ўзывала:
«Хадзі, бяспутнік, адпачынь!

Хадзі, усядзься каля нас ты,
Жыцьця прыгод забудзь напасьць,
Паслухай музыкі лісьцястай:
Яна табе гарт новы дасьць.

Ты многа йшоў, блудзіў ты многа, —
Жаданьня крыж ты нёс і нёс,
Аж на расстайных стаў дарогах;
Цяпер — да нас ад бур і сьлёз!..»

Так быццам вабіць сад лісткамі
Пад цень свой думку многа лет;
А думка — што? яна зь вятрамі,
Ня знай, за чым ляціць у сьвет…

Рэчка

Між гор — далінаю — за вёску,
Не аглядаючыся ўзвыш,
Суважна, попрасту, па-свойску
Бяжыш ты, рэчка, і бяжыш.

Падгоніш каменьчык жвіровы,
Травінку водную трасеш,
Чапаеш кораньчык альховы,
Па верху кветачку нясеш.

I лёд зімой табе ня шкодзе —
Ўсё коцішся; а цёплым днём
На бераг выглянеш разводзьдзем,
Дый посьле — зноў сваім сьлядком.

Нясецца весела вадзіца,
Мая зь ёй думка сьлед у сьлед, —
То рвецца ўдаль, то зноў баіцца.
I міл, і страшан думцы сьвет.

А рэчка як бы мне гавора:
«Аб долі хочаш знаць маей?
Я — капля ў моры; толькі ж мора
Маё ад дум тваіх сьвятлей!..»

Сельскіе могілкі

Люблю я могілкі з каплічкай,
Прысельле насыпаў і пліт,
Дзе крыж і страшыць, і галубіць,
Сьлязой дзе кожан дол абмыт.

Сваё дзе Радаўніца сьвята
Сьпяшыць у год абходзіць раз, —
Сялян склікаючы сямейку,
Спраўляе зь сьветам тым папас.

Жывыя душ успамінаюць
Сваёй успанае радні,
Над імі жаляцца галінкі,
Нясуць былыя думцы дні…

Агул жыцьця ўсяго абыймеш,
Друзы пагод і непагод,
Зямлю і неба ў рукі возьмеш, —
У гэты край зьляціць паглёд.

I як жа міл дзірванчык цішы,
Спакою дзіўнага узгор,
Дзе не чапіў сялянства пушчы
Навейшай мудрасьці тапор!..

Явар і Каліна

Песьняй вясны лебядзінаю,
      Скінуўшы зімнія чары,
Шэпчуцца явар з калінаю
      Ў сумнай даліне над ярам.

Лісьцікі зеленяй хваляцца
      Небу панятлівай мовай:
Росамі мыюцца раніцай,
      Песьцяцца сонцам паўднёвым.

Захадам модлы пакорныя
      З маткай-зямлёй адпраўляюць;
Тайна у ночаньку чорную
      Месяца, зор выглядаюць.

Слухаюць сьмехаў русалчыных,
      Лопату крыльляў начніцы,
Ветру павеваў ап'янчаных,
      Плюскату шклістай крыніцы.

Чуецца музыка дзіўная
      Ў повесьцях сонных імшараў…
Цешыцца явар з калінаю,
      Скінуўшы зімнія чары.

Явар

За пакутнай за гарою
Ўзьнёсься явар адзінокі
I ківае галавою,
Ўсё ківае ў сьвет далёкі.

Колькі, бедны, крыўды мае?
Колькі жалю ў гальным шуме:
Хто падгледзе, ўсё згадае,
Ўсё прачуе ў соннай думе?

Смуцен явар. Змагаць-біцца
Сіл замала зь непагодай —
Па лісточку, па галінцы
Ўсё губляе з кожным годам.

Гэй, і явар жыў надзіва,
Паглядаў у сьвет з адвагай,
Быў ён князем гэтых ніваў,
На ўсім сьвеце меў павагу.

Ад узгорка да узгорка —
Ці там сонейка, ці вейка,
Ці то соладка, ці горка —
Помніць явара жалейка.

I ў дзень будні, і ў нядзелю
Ён зь людзямі са сваімі.
Колькі песень аб ім сьпелі?
Колькі ў песьнях яго імя?

Зьбеглі леты за лятамі.
Як ня нашы, нашы песьні;
I мы самі, як ня самі.
А наш явар? Аж балесьне…

За пакутнай за гарою
Плача хмурны, адзінокі
I ківае галавою,
Ўсё ківае ў сьвет далёкі…

Дуб

Распусьціўшы сучча
У глухім прывольлі,
Сам адзін расьце ён
На далёкім полі.

Як цар, у кароне,
Аб нічым ня дбае,
Ці то стогне бура,
Ці віхор гуляе.

На адным ён мейсцы
Днюе і начуе;
Многа казак знае,
Многа песень чуе.

Дождж падмыў карэньне;
Ў ім дупло — як хата…
Ён стаіць і дрэмле —
Грозны, расахаты.

Вярба

Стаіць вярба сухая
У полі на мяжы,
Кару з галін сьпіхае,
Галіны — як крыжы.

Ці непагадзь іх мые,
Ці сьпеката пячэ, —
Ўгару глядзяць нямыя,
Штогод нямей яшчэ.

Шчабетлівая птушка
Папеці не ляціць,
I мятлічак, і мушка
Гняздо баяцца віць.

Адно птах несьвянцоны
Спраўляе свой папас…
Падбітыя вароны
Ды груганы падчас…

А ўсесьвяточнай ночай,
Як ляжа цемната,
Ў сухой вярбе ляскоча
Асеньняя слата.

Галодны вецер сьвішча,
Шалее ў злыбядзе,
Цямняцкае ігрышча
З сухотніцай вядзе.

Праклённы хохат-рогат,
Выклічыны жуды,
I жальны ціхі ёкат
Там чуецца тады.

Ў такі час кажуць людзі
Аб той вярбе сухой:
Хай Бог судзьдзёю будзе
Над грэшнаю душой.

Груша

Калышацца сталетняя,
Шуміць на ўсе староны,
На ёй галінаў тысячы,
Лісткоў на ёй мільены.

Шпакі на ёй чырыкаюць,
I белкі часам скачуць,
I сонца дарыць сьпекамі,
I хмары дажджом плачудь.

Яна, загартаваная
Сталетняю парою,
Шуміць, заходзе ў гутарку
То зь небам, то зь зямлёю.

Дый дзіўнай мовы грушынай
Людзям не зразумеці,
Хоць мо' аб чым і радасным
Захоча ім шумеці.

Хоць будзе мо' расказываць
Аб долі, аб багацьці,
З даўнейшага, прайшоўшага
Пыл забыцьця зьмятаці…

О груша, о сталетняя,
Наўчы, што мне зрабіці,
Каб мову тваю дзіўную
Людзям пералажыці…

Дзьве таполі

Там, за вёскай, у полі дзьве стаялі таполі,
         Як адна, дзьве таполі стаялі,
I стагналі у полі сухавейна таполі,
         Як адна, дзьве таполі стагналі.

Аб Усходзе у полі ўсё шумелі таполі,
         Як адна, дзьве таполі шумелі,
I аб Захадзе ў полі лісьцьмі пелі таполі,
         Як адна, дзьве таполі ўсё пелі,

Што пануюць у полі над дубамі таполі,
         Як адна, дзьве таполі пануюць,
Што начуюць у полі самаўладна таполі,
         Як адна, дзьве таполі начуюць…

Неба помсту у полі тут пачулі таполі,
         Як адна, дзьве таполі пачулі,
I навекі у полі дзьве заснулі таполі,
         Як адна, дзьве таполі заснулі.

Лес

Ці знаеш ты, дзяцюк нядбалы,
І ты, дзяўчынка дарагая,
Лес гэты цёмны, лес падгалы,
Што зь веку ў век нам байкі бае?

Цікавым вокам і душою
Шмат пераняць чаго там можна,
Як там усё само сабою
Жыве паважна, асьцярожна.

Там зьвер туды-сюды шнуруе,
На гальлі птушка там трасецца,
Там хвойка з хвойкаю талкуе,
Як дзе кума з кумой на рэчцы.

Зімой сапе сьцюдзёнай думай,
Улетку песьняміь уп'ешся,
А ўвосень там — ах, шумы, шумы!
Ня чуй — сьлязою абліешся!

Няхай жа сьвісьне ў ім сякера:
Застогне бедны ён, застогне…
О пушча, цёмная ня ў меру,
Чыя душа з табой ня дрогне?!

Бор

Цёмна і хмарна, хмарна і цёмна,
Як ноч, пустынна раскінуўся бор;
Горда над нівай высіцца соннай,
Зь небам вядзе патайны разгавор.

Глуха нясуцца вольныя шумы,
Веткі касматыя гнуцца, трашчаць;
Родзяцца ў сэрцы дзіўныя думы,
Хочацца пушчу падслухаць, паняць.

Што ты, аб чым ты, бор неспакойны,
Гэткую гутарку ў шуме завёў;
Ці сваёй доляй ты недавольны,
Ці што ня так ты на сьвеце знайшоў?

Можа, ты ўбачыў сьлёзы нядолі?
Можа, дзяцей тваіх недруг пацяў?
Можа, пачуў ты звон путаў няволі?
Можа, няшчасных жыцьцё ты паняў?

А можа, вецер, што скрозь гуляе,
Што-небудзь новае збаяў табе?..
Эй, гавары ты, пушча глухая!
Слухаць прыйшоў я здалёку цябе.

Цёмна і хмарна, хмарна і цёмна,
Як ноч, пустынна раскінуўся бор;
Горда над нівай высіцца соннай,
Зь небам ён толькі вядзе разгавор!

Воўк

Топчучы верас і мох
Цёмных імшараў і лоз,
Выбрыў на сонны разлог,
На аплясьнелы пакос.

Зубам ляскоча аб зуб,
Вочы палаюць агнём;
Стаў, як калода, як слуп,
Стаў і азваўся выцьцём.

Выў сярод дрэмлючых ніў,
Як бы на суд каго зваў,
Хто сатварыў, спарадзіў,
Хто узрасьціў, гадаваў.

Ноч — ён на вырай, на жыр;
Дзень — у бярлогу, як смоўж…
Пустка удоўжкі і ўшыр,
Пустка ушыркі і ўдоўж…

Выў ён, а рэха ўсё ўдаль
З рогатам дзікім плыло,
Толькі ня віўся ў ім жаль…
Рэха пракляцьце нясло.

Ваўкалак

Як зьмеркне, як ноч дзень зваюе
I зораў паявіцца знак,
Па нівах, па сёлах шнуруе
Туды і сюды ваўкалак.

У поўнач на пні і на сталі
Зьнімае, ўзьдзявае свой від;
Ня кеміць ні крыўды, ні жалю,
Ні наспаў магільных, ні пліт.

На веры людской і павазе,
Хаваны між яраў і лоз,
У кожны надворак залазе
I водзіць трусьлівасьць за нос.

Паношыцца ў кожнай прыгодзе,
Сьмяяцца ня дасьць над сабой;
Малітвы на губы наводзе,
Як лістам, трасе цемнатой.

Ці з ласкай яго, ці няласкай —
Рахунак вядзе забабон;
Складаецца казка за казкай,
Падданых зьярміў ён мільён.

Лет тысячы зьела няпамяць,
За богам узводзіцца бог,
Сто ўсьпелі праўд новых спаганіць —
Ніхто ваўкалака ня змог.

Як толькі зямля заначуе
I зорак абойдуць рады,
Па нівах, па сёлах шнуруе,
Шнуруе туды і сюды.

Ў вечным боры…

Ў вечным боры цемнатворы
Скачуць, плачуць, весяляцца;
Жнуць, зьбіраюць дзіва-жніва
Ў сонным полі, ў горкай долі.

Ночай ходзяць, днём заводзяць,
Твораць, мораць яснагляды;
Веюць, сеюць плесьні ў песьні
На палаці ў кволай хаце.

Як начніцы-чарналіцы,
Скрыпам, шыпам маладзяцца:
Кінем, плюнем чары-мары
На паляны нечапаны;

Над курганам незабраным
Скруты-путы разасьцелем,
Сном-травою станем, глянем
На няўлады, на пасады…

З чорным богам прад парогам
Сталі ў хвале, як кароны,
I пануюць — скачуць, плачуць
Цемнатворы ў вечным боры.

Хохлік

Як зайграе ў лесе хохлік, —
Замірае песень воклік;
Як зачэпіць мох і лозы, —
Аджываюць сьмех і сьлёзы…

Ў цёмным яры скачуць чары,
Кветка чахне на папары,
Лісьць трасецца на асіне,
Вогнік блукаецца сіні.

Барадой лясун ківае,
Шалы нетрай спавівае;
Ваўкалак за дамавінай
Выпаўзае на пуціну.

Ад загону усьветы
Сухалесы, пустацьветы.

Хохлік грае, ведзьма скача,
Ноч сьмяецца, сонца плача,
Толькі песень не чуваці
На стаптанай сенажаці.

Чорны Бог

У караўніцах амшалых
      З галавы да ног,
Зь дзікіх багнаў, перавалаў
      Выбрыў Чорны Бог.

Вызваў пошасьці, начніцы,
      Цемрай зазіяў;
Тушыць новыя мглавіцы,
      Тушыць новы зьяў.

Ногці смольлю разлапушыў,
      Ногці-верады,
З гікам пудлівыя душы
      Гоніць дзе-куды.

Цемравіца, суталока
      Зьверзлася ў адно,
Лезе звага, ненарока
      Ўсё на дно, на дно.

З каршунамі, з курганамі
      Занялася прыць, —
Чорны Бог заняўся пламем,
      Чорны Бог гарыць.

Паланейся, развугляйся,
      Зьмейны Чорны Бог, —
Ты йшчэ зь Белым не зраўняўся,
      Ты яго ня змог!..

Ноч за ночкай…

Ноч за ночкай ідзе, сьцішна, тайна брыдзе,
      Расьсявае трывогу-зьнямогу;
Цені густа кладзе на пяску, на вадзе,
      Ацямрае гасьцінец-дарогу.

І урок, і залом абымае крылом,
      Гругановым крылом спавівае;
Водзіць рэй зь ведзьмаком, жэніць ведзьму з ваўком,
      Кажана і саву заручае.

Зь ям вылазіць, як лунь, Вадзянік і Лясун,
      Выпраўляюць русалкі бяседу;
Зьмей дабро цягне з пунь, пакуль крыкне пявун,
      Пакуль поўнач ня зробіць прагледу.

Неба свой нямы сход: месяц, зор харавод
      Над зямлю то выводзіць, то зводзіць;
Сьпіць сяло, дрэмле кот, вецер цісьнецца ў плот,
      Як на дудках, у шчэпках заводзіць.

Так ноч ночку вядзе, сьцішна, тайна брыдзе,
      Расьсявае трывогу-зьнямогу;
Цені густа кладзе на пяску, на вадзе,
      Ацямрае гасьцінец-дарогу.

Запушчэны палац

      Твой кволы валадар, забыўшыся навук
Велічыні Зыгмунтавай і лет цярпеньня,
«Разьдзел» узаканяе ў загранічным ценю
      I лічыць, колькі дома кінуў хвоек штук…

      А дома, роскашы і працы многіх рук,
Папас магнацкіх перацьвіўшых пакаленьняў,
Стаіш, — і цэгла валіцца з гнілых скляпеньняў
      I ў шчыліне гняздо ўе ўслужлівы павук.

      Жывёлу гоне ў парк галодны «сэрвітут»,
Ля сьцен цянюе забабон ад лета ў лета:
Нячысьцік зь ведзьмамі гуляе ў пустцы гэтай.
      Так зьніштажэньне ў кожан гзымс паўзе і кут
      I зубы скаліць: «Моц мая і права тут!
На ўход жыцьця сюды ўжо я кладу тут „veto“».

Палац

Стогнуць пад мурам халодным таполі;
Крыліцца ў ветках начніца;
Моляцца совы па днеўным прывольлі;
Вецер калыша званіцай.

Сьцелюцца мжакі асеньняй валокны;
Вечар нялюдзен, трывожан;
Шыбамі звоняць палацавы вокны,
Ценямі мур упрыгожан!

Высакі, бледны адвечныя сьцены,
Мары-слупы чарадою;
Важны дзядзінец, трава па калена;
Сад з агародай жывою.

Дымна замглелі, як блудныя вогні,
Ў вёсцы далёкай лучыны…
Весела, ярка ў палацы сягоньня,
Хвіляй-мінутай — гадзіна.

Шыбы зардзелі блысканьнем няўхватным,
Кружацца пары, мігаюць;
Душы да славы ўсябратняй ня здатны,
Вокліка суму ня знаюць.

Бел, як астрог сярод пусткавай пашы,
Думку палац неспакое:
Штось да яго парывае і страша;
Зводны, аздобай пакоі.

Неўглядзь за поўнач насьпела часіна,
Сон на пакоі паў ройма…
Досьвета ў вёсцы далёкай лучыны
Далей мігцяцца па-свойму.

Тае сьнег…

Тае сьнег, таюць сковы зімы ледзяністыя,
Сонца з ласкай ажыўчай гуляе ў прывольлі!
Хутка жаўранак песьняй сваёй галасістаю
Прывітае аратых на полі.

      Узьніме чорную скібу саха працавітая,
      Ляжа ўсходнае зерне у пахаць сырую,
      Закалосіцца поле, сьлязой, потам зьлітае,
      Зашуміць сваю думу старую.

Гаспадар той суважна свой шнур па-сьвяточнаму
Абыходзіці будзе, красой любавацца,
Прыслухоўвацца к шэлесту нівы няўрочнаму
І маліцца к сваёй зямлі-матцы.

      Сьмела гляне на сьвет і на долю зьмянлівую
      Як дагэтуль, яму не дадуцца ўжо ў знакі
      Тыя сілы з усходу і захаду мсьцівыя,
      Што даймаюць цяпер, як вужакі.

Паводка

Крэпкі, магутны аковы зімовыя —
      Льдзяныя брылы на захад і ўсход.
Бліснула сонца, сонца вясновае —
      Топіцца гурбіна, топіцца лёд!

З грохатам, зь лёскатам крыга за крыгаю
      Прэцца, нясецца ў нязнаную даль;
Хваля за хваляю коціцца, мігае,
      Ломіць прашкоды, як молатам сталь.

Дарма запорыну людзі бяздольныя
      Выбегуць ставіці сіле такой:
Скрыша паводка ўсясільная, вольная,
      Скрыша і пойдзе сваёй пуціной!

Эх ты, разводзьдзейка! Эх ты, бурлівае!
      Ты аднаўляеш, купаеш зямлю;
Вынесі ж, вынесі хваляй жычліваю
      К лепшаму шчасьцю людскую сям'ю!

З песень аб вясьне

I зелень, і кветкі, і песьні,
I неба вясёлая яснасьць…
Ні цьмы той, ні сьнегавай плесьні, —
Дзе глянеш — адна, братка, шчаснасьць!

Сьвет цэлы зіяе каберцам,
Шум нейкі ад пушчаў нясецца,
З грудзей як ня выскача сэрца,
Душа кудысь рвецца… ўсё рвецца…

Прачнуліся нівы і хаты:
Ўся ў полі людская сямейка,
За сошкай шнуруе араты,
Ля статка іграе жалейка;

Зь сяўнёю сявец пахаджае,
На скібіны валіцца зерне;
Знаць, сіла ў сяўца немалая…
Захоча — і сьвет пераверне!

Гэй, гэй, хлебаробе мазольны,
Пан сошкі, і коскі, і поля!
Кінь выгляд сьлязьлівы, нявольны;
Ў тваіх руках слава і доля!

Сёмуха

Нарэшце па віхрах, па сьцюжы
Заглянуў вясеньні прасьвет;
Ці чуеш, ці бачыш, мой дружа,
Як іншы, як лепшы стаў сьвет?

Пі бачыш, як неба міргае,
Як траўкай сьмяецца зямля?
Ці чуеш, што кум-лес нам бае?
Уцям, колькі ў рэчцы жыцьця.

А глянь ты на вёску на нашу,
На брацьцяў забытых у ей,
Я знаю, як доля іх страша
I колькі ім зводзіць надзей.

Во Сёмуху выйшлі спаткалі,
Надзелі сьвяточны убор,
Зялёнай галінкай уткалі
Сьвятлічку, і ганак, і двор.

I цешацца людзі, як дзеці;
Сягоньня труд скінуўся з рук,
Хоць заўтра на белым на сьвеце
Ах, колькі чакае іх мук!..

З летніх малюнкаў

Коціцца, ўецца далінкай крыніца,
Б’ецца, плюскоча ў каменьнях вадзіца,
      Далей плыве і плюскоча.
Белымі грудкамі лёгшы на траўцы,
Хоча дзяўчынка к вадзіцы дастацца,
      Губкамі чэрпнуці хоча.
Вольха лісткамі ёй шыю ласкоча,
Плюскатам рэчка сьмяецца у вочы,
      Сонейка ўсіх абнімае.
Сонейка, рэчка, вольха, дзяўчына
Думцы ўсьміхаюцца соладка, дзіўна,
      Думка іх шчыра вітае…

Летняя раса

Як брыльянты, расьсявае
Ночка летняя расіцу,
Туманамі спавівае
Луг зялёны над крыніцай.

А як раніца настане,
Бліскі сонца загуляюць, —
Рос прыходзіць адцьвітаньне,
Гуманы у рэчцы таюць.

Як брыльянты, гінуць росы
На зялёнай сенажаці;
Сонца косы, нашы косы
Не даюць паўдня ім знаці!

Лета

Эх ты, лета гарачае, бурнае!
Ажыўляеш ты поле і луг.
Люба, думкі пакінуўшы хмурныя,
На сьвет выйсьці ды глянуць вакруг.

Шум стаіць над лясістай дуброваю,
Быццам рада аб нечым ідзе;
Рэчка, ў прысадзь схаваўшысь альховую,
Бурліць; рыбка плюскоча ў вадзе.

Ў збожжа ўсякае ніва прыбралася —
Хараства там якога няма! —
Як зялёны дыван, распласталася;
Шопат нейкі плыве ад жытца.

Колас з коласам гутарку дзіўную
Завялі, бы на хмары злуюць;
Песьні жаваранкаў пераліўныя
Замаркоціцца, спаць не даюць.

А лагі, а гумнішчы, аселіцы?
Вось абняў, прытуліўся, ляжы…
Хто з вас, хто не любіці асьмеліцца
Ўлетку сьвет ад мяжы да мяжы?..

Дай жа, лета, мне веру магучую,
Што калісь сваю долю знайду,
Дай мне песьні пець сілу жывучую,
Дай працівіцца крыўдзе і злу!

Сьпека

Прыскам пылае і жарам,
Жарам дрыжыць, зіхаціць,
Як бы сьвет вечным пажарам
Хоча абняць і спаліць.

Звугліла высі-загоны,
Звугліла долы-лагі,
Завалакла лес зялёны
Ў чорныя дыму кругі.

Сьцежкі заслала агніцай —
Белым пякучым пяском,
Выссала рэчкі-крыніцы,
Ў дно іх зірнула агнём.

Саванам бледна-замглёным
Сьвету душу спавіла,
Потам крывава-чырвоным
Вочы зямлі заліла.

Крык-жальба вырвецца з губаў
К сонцу з плакучых грудзей, —
Сонца зіяе загубай,
Сонца сьмяецца, як зьмей.

Заклятая кветка

Чуць толькі Купальскае сьвята
Набліжыцца з ночкай сваей,
Як папараць-кветкай заклятай
Чаруе няшчасных людзей…

З надзеяй, і верай, і сілай
Зусюль, куды б дзе ні зірнуць,
Праз высі, даліны, магілы
Па кветку бягуць і бягуць!

…Сава пяе песьню разлукі,
Лапоча крыламі кажан, —
Мільённыя цягнуцца рукі,
Дзе дрэмле купальскі курган.

Тых радасьцю вочы сьмяюцца,
Тым зрэнкі крывёй заліло;
Піхаюцца, корчацца, б'юцца,
Мяшаецца праўда і зло.

Пачнуцца галінкі хіліцца,
Шасьцяць верасы пад нагой.
Туж-туж ужо кветку схапіці!
Сьцікаецца гэты і той —

Тыц — стой!.. Глядзяць зорніцы-сьведкі,
Пявун адгукнуўся ў сяле —
Ні ночкі Купальскай, ні кветкі!
Усё затаілася ў мгле…

Залыпалі блудныя вочы,
Мільёны уздохаў ляціць.
Сава не заціхне — рагоча,
Крыламі кажан шапаціць…

Сьлед костачкі сьцелюць — услалі,
Здаецца, ўжо час аддыхнуць,
Надойдзе ж хай толькі Купальле, —
Мільёны па кветку бягуць!..

На Купальле

На Купальле на сьвятое
Рві, матуля, зельле тое,
Што ў нас папараць завецца!
I шчасьлівым быць здаецца!

Як нарвеш яго даволі
Ў цёмным лесе, ў чыстым полі
Палажы за абразамі,
Пасьвянці сваймі сьлязамі.

Двойчы, тройчы — а крапліста —
Зьлі сьлязою брыльяньцістай
I чакай зь яго прыплоду
Ад усходу да заходу…

Як узыдуць зь зельля кветкі, —
Будуць шчасьце меці дзеткі,
Будзеш, маці, меці ў хаце
Долю, згоду і багацьце!..

Жніво

Насьпелая постаць шчасьлівых пасеваў
       За вёскай, на сонным лясоў рубяжы,
       Зсівелы ўжо колас схінула к мяжы
У сумным шэптанні: «дзе, жнеі мае, вы?»

I жнеі зыйшліся. — На-права, на-лева,
       Кладучы ў снапы каласы-старажы,
       Зашасталі глуха сярпы, як нажы,
Пад жніўные вечна-старые напевы.

       Спагадная-нудная песьня плыве,
Губляючы ў пушчы свае пералівы,
У шэлестах белаго коласа нівы.

       Плыве гэта песьняка мне і заве,
       I ў сэрцы звініць, як каса у траве:
«Ты так-жэ, брат, сееш… а дзе тваё жніво?»

Адцьвітаньне

Не шасьцяць каласы,
Звон ня валіцца з касы,
Не кладуцца ў стог пласты,
Толькі сыплюцца лісты
На яловыя кусты,
На сухія верасы.

Не іскрыцца небазбор,
Не цьвіце трава-чабор,
Не цыгліць птушыны стан,
Толькі поўзае туман,
Вецер б'е ў нямы курган, —
Шапаціць імглісты бор.

Змога вольная снуе,
Вочы ўставіўшы свае,
То галубне, то пужне.
Сэрца б'ецца у паўсьне,
Думка сэрцу аб вясьне
Здрадны голас падае.

На склоне лета

Пусьцее поле, моўкне птушка,
Скідае жоўты лісьць бяроза,
Нямее песьня-весялушка,
Ліюцца зь неба каплі-сьлёзы.

У полі глуха вецер сьвішча
I ў комін з шумам далятае.
Ня то жыцьцё, не пажарышча,
Ня то пагібельнасьць якая!

А ў сэрцы, сэрцы неспакойным,
Жаль так і ўеўся з пусткай гэтай;
Снуюцца думы роем ройным.
О, як ты страшны мне, склон лета!

Была вясна, і ўсё на сьвеце
Жыло, цьвіло — і вось ня стала…
Няма вясны, заплач па леце;
Нуда ва ўсім запанавала.

Такая ж доля наша, людзі:
Жыві ды пекайся ўсёй сілай;
Праходзяць годы, чахнуць грудзі,
Бач, і дапекаўся магілы.

З асенніх напеваў

I

Кончыцца лета гарачае,
Кончыцца воля-раздольле;
Кветкамі лог не харошыцца,
Збожжам ня хваліцца поле.

Косы ня сьвішчуць сталёвыя
У соннай траве сенажацяў,
Серп на вайну ня йдзе з коласам,
Песень, і тых не чуваці.

Сонна адна-адзінокаю
Груша стаіць над мяжою, —
Лісьце скідае пажоўклае,
Сыпе асеньняй нудою.

Неба штодзень пахмурнейшае,
Сонца штодзень на ім меней,
Птушак заціхла чырыканьне,
Нейкае ўкруг зьнемажэньне.

Вецер заводзіць у коміне,
Быццам жыцьцё сваё ганіць;
Думы старыя, халодныя
Сэрца пужаюць, як зданьні.

Так і ўцякаў бы ад гэтага
Там гэт'! За горы, за рэкі,
Каб чалавек ды мог скрыціся
Ад сваёй долі навекі.

II

Сьцелюцца цэлы дзень росы,
Вечны цень сьпіць на зямлі,
Бледныя сонцавы косы
Выглянуць рэдка калі.

Здаля даносяцца шумы,
Ў коміне шумы пяюць;
Ціснуцца буднія думы,
Сноў забыцьця не даюць.

Нейкая зводная сіла
З выглядам вечна старым
Вабіць здалёку магілай,
Крыжам міргае сваім.

III

Змоўклі лісьцястыя шэлесты,
Гальлі худыя тырчаць,
Мёртвыя дзе-нідзе верасты
Зеленяй зводнай блішчаць.

Цягнуцца дрэвы расхутаны
К небу з балотных нізін, —
Корань, у жвіры заплутаны,
Не адпускае галін.

Рогат зьвярыны пакоціцца
Дзікім жаданьнем бяз слоў, —
Пушча замрэ, закалоціцца,
К воблакам цягнецца зноў.

IV

З гальных ліп і бяроз
Лісты валяцца,
Між павалаў і лоз
Рассыпаюцца.

Шапацяць, шалясьцяць
Залацістыя,
Веткі ў неба глядзяць
Пусталістыя.

Дачакаўшы вясны,
Зноў ажыўляцца;
Не паўстануць лісты,
Што асыплюцца.

V

Неба поўна сівых хмараў,
Сьвет палошча дождж сьцюдзёны
Чорнай кучай на папары
Чахнуць каўкі і вароны.

Сонца ўжо ніхто ня бача,
Вецер вые, завывае;
Восень стогне, восень плача,
Думы сумам спавівае.

Ў маёй хаце у пахілай —
I няцёпла, і нявідна,
Выглядае, як магіла,
Выглядае неяк крыўдна.

I ў душы, хоць плач, як нудна,
Гэтак цёмна, як і ў хаце;
Ой, як нудна! Сказаць трудна…
Галасіў бы, слаў пракляцьці.

Галасіў бы, як галосе
Вецер гэты, восень гэта,
Каб аж рэха разьляглося,
Гэт, на цэлае паўсьвета!

Каб ляцела, не сьціхала
Па шырокаму па полю,
I ўсім чыста апявала
Маю горкую нядолю.

VI

Дзе ты схавалася, яснае сонца,
         Ясныя летнія дні дзе падзеліся? —
Сьцюжа гуляе па роднай старонцы,
         Зімнія песьні расьпеліся.

Стогнуць мяцеліцы грозныя ў полі,
         Ціснуцца думы пра шчасьце былое,
Сэрца лядзеніцца з жалю, зь нядолі —
         Беднае сэрца людское.

Беднае, беднае… Колькі мучэньня
         Быт чалавечы табе пасылае!..
Ох, каб не сэрца, было бы сьлёз меней, —
         Шчасьліў, хто сэрца ня мае.

VII

Ў думах нявесела,
Сэрца сьціскаецца;
Цёмная, золкая
Восень збліжаецца.

Неба пакрылася
Мглою, туманамі,
Галкі узносяцца
Па-над курганамі.

Поле шырокае
Пусткай абселася,
Дуброва шумная
Зь лісьцяў разьдзелася.

Імжыць сьцюдзёністы
Дождж над зямелькаю,
Сьвет пакрываючы
Жаласьцю нейкаю.

Людзі у курныя
Хаткі пакрыліся, —
Радасьць мінулася,
Песьні забыліся.

Бабка старэнькая,
Зможана мукамі,
Казкі даўнейшыя
Шэпча з унукамі.

Віхар у коміне
Жудка заносіцца,
То як бы жаліцца,
То ў хату просіцца.

Ў думах нявесела,
Сэрца сьціскаецца;
Цёмная, золкая
Восень збліжаецца.

Восень

Вось і па леце… Няма яснай гожасьці;
Восень запела пагудку сваю;
Нудна, жаль нейкі адцьвіўшай прыгожасьці,
Гіне ахвота к пацехам, к жыцьцю.

Вока не пасьвіцца зеленяй, коласам,
Сэрцу раздольля, прывольля няма;
Вецер заводзіць нябожчыцкім голасам,
Вые, рагоча, як ведзьма сама.

Лісьце струпеўшае з дрэў асыпаецца,
Веткі шкілетамі сталі бязь іх,
Воўчыя зрэнкі між пнёў палыскаюцца,
Птушчын і лопат, і шчэбет заціх.

Неба адзелася цёмнымі хмарамі,
Сыпе сьцюдзёнай слатою, дажджом;
Жоравы, гусі лятуць над папарамі…
Цёмна, пагібельна, сьлёзна кругом.

Штосьці трывожнае, зло-непрыхільнае
Сунецца з гэтай мярцьвячай глушы…
Восень панурая, восень магільная!
Страшна ты чуткаму сэрцу, душы.

Зіма

Было цёпла. У ваконцы
Заглядала ясна сонца.
Аж, ні села і ні пала,
Зіма зь сьнегам загуляла!

Усю нашую старонку
Спавіла, як у пялёнку, —
Няма траўкі, няма кветак,
Пуста гэтак, мёртва гэтак!

Сьціхла рэчка, як забіта,
Пад шкляною лёду плітай;
Лес пашумам не гамоніць,
Птушак песьнямі ня звоніць.

Век халодны без адмены,
Мароз стукае у сьцены,
А ад сьнегу днём і ночай
Іскры сыплюцца у вочы.

Скрыпяць санкі на марозе
Па высьлізьганай дарозе…
Эй, каб шчаснай больш часінкі,
Вось бы зьлётаў да дзяўчынкі!..

Сьнег

Залягла, як пасьцель,
Лебядзіная бель
На загон, на курган.
І кажан, і груган
Занямеў не на сьмех:
      Гэта сьнег, толькі сьнег…

За старухай-зямлёй
Ты пасьцель, дружа мой,
Узваліў на душу,
Як бы крыж на мяжу,
I ўжо рад не на сьмех:
      Гэта сьнег, толькі сьнег…

Думкі, сэрца, паглёд
Абліў лёд, скаваў лёд.
Так спавіў, спавіў сам,
Каб лягчэй было там,
Дзе жыцьцё не на сьмех:
      Гэта сьнег, толькі сьнег…

Ты і жыў, і любіў,
Ты ня ўмёр — і забыў,
Каб нічога ня дбаць,
Сьмела ўдаль паглядаць,
Быць самым не на сьмех…
      Гэта сьнег, толькі сьнег…

Хтось — сваяк, не сваяк —
Як жыў, скончыўся так.
Прагудзеў поп і звон,
Ідзі з памяці вон:
Бой за хлеб не на сьмех!
      Гэта сьнег, толькі сьнег…

Мо' і лёгкія дні…
Не зачэпяць ані
Ні бяда, ні нуда,
Ні агонь, ні вада…
Само шчасьце, сам сьмех!
      Гэта сьнег, толькі сьнег…

III. Для Яе

*** З зорак усходніх, заходніх…

З зорак усходніх, заходніх, з бліскучай
        маланкі выткаў бы шаты,
З сонца і кветак-пралесак карону —
        вяночак зьвіў бы табе я.

З пальмаў, з цыпрысаў сьвятліцу ў цьвітучай,
        цяністай строіў бы кнеі;
Воблачак зьняў бы на трон зь небасклону,
        з-пад сонца пышны, багаты.

Шоў бы ў палац панаваць з каралеўнай,
        царэўнай яснай тады я, —
Славіць, шчасьлівіць сваю маладую,
        сьвятую песьняй няпетай.

Сэрцавы струны зьвінелі б нязьвеўна,
        павеўна гімны жывыя;
Казку тварыў бы з табой залатую —
        такую, як думка гэта.

Не прасьпі…

Сьпі, дзяўчына, покуль сонца
Не зайграла над хацінай;
А як сонца на аконца
Бліскі кіне —  ўстань, дзяўчына!

Ўстань, зьніміся, схамяніся,
Ўмыйся сочнаю расою,
Сэрцам к сонцу прытуліся,
Ветру дай гуляць з касою!

Ў сонцы віся далей, вышай, —
Паланей, красуй дзянінай,
Не пужаючыся крыжа,
Сонцу роўная дзяўчына!

Заіскрыся кветкай белай
На зялёнай сенажаці;
Кінь патолю думцы сьмелай,
Пасмы радасьці снаваці…

Негаданай песьняй-казкай
Разыграецца часіна…
З сонцам, з сэрцам, зь вечнай ласкай
Не прасьпі вясны, дзяўчына!..

Як у лесе зацьвіталі…

Як у лесе зацьвіталі
      Ліпы ды каліна, —
Залатыя сны снавалі
      Мы з табой, дзяўчына.

Калыхаліся, шумелі
      Вольныя бярозы,
Шапацелі, шалясьцелі
      Трысьнягі ды лозы.

*

Як у жыце наліліся
      Каласкі нагінна, —
Сустрэліся, абняліся
      Мы з табой, дзяўчына.

Мігацелі, зіхацелі
      У пракосах косы,
Заміралі кветкі, зельле,
      Заміралі росы.

*

Як дасьпела, счырванела
      Ягада-рабіна, —
Ўвокал глянулі нясьмела
      Мь з табой, дзяўчына.

Верасы пад лісьцем спалі,
      Бор зялёны гнуўся,
Недзе пелі ў цёмнай далі.
      Журавы ды гусі…

Песьня

Зайшло ўжо сонейка, цень лёг на гонейка,
         Ўецца туман сенажацяй,
Выйдзі ж, дзяўчынка, выйдзі, галубка,
         Ў садзік ка мне пагуляці.

Хвілямі шыбкімі ў цені пад ліпкамі
         Час нам праходзіці будзе;
Бачыці будуць зоры і месяц,
         Бачыць ня будуць нас людзі.

Казкамі дзіўнымі будуць галінамі
         Ліпкі шумеці, дзівіцца,
Будзе прыветліва пець салавейка,
         Буду — слугой, ты — царыцай.

Радасьцю, ўцехамі пад ліпак стрэхамі
         Будзе нам доля ў ноч гэту,
Сэрцавы струны ўдарым каханьнем
         На зайздрасьць цэламу сьвету.

Выйдзі ж, дзяўчынка, выйдзі, галубка,
         Ў садзік ка мне пагуляці;
Ўжо зайшло сонейка, цень лёг на гонейка,
         Ўецца туман сенажацяй.

Людка

Як Людкі ня бачу, —
Ня міла мне жыць:
I сохну, і плачу,
I сон не бяжыць!

I хатка — ня міла,
Ўрагамі — дружкі,
I сьвет — як магіла,
I ночкай — дзянькі!

Як Людку угледзеў,
Забыўся на ўсё! —
I плач уцёк недзе,
I раем — жыцьцё!

Хоць поўна хмар неба, —
Сьвет-яснасьць адна!
Сам сыты бяз хлеба,
Вясёлай душа!

Забыты ўсе болькі,
Што ходзяць са мной, —
Усё хочацца толькі
Быць зь Людкай-красой…

К ружовенькім шчочкам
Губамі прыльнуць
I песьню аб Людцы
На ўвесь сьвет грымнуць!

Грымнуць — прытуліцца
Да белых грудзей,
Упіцца-забыцца
На сьвет, на людзей!

Мая дзяўчынка

У дзяўчынкі, у княгіні,
Што падчас мне вочкам кіне, —
      Каласісты вянок жыта —
      Коска жычкаю павіта;

Пара пасымкаў мятлічкі —
Броўкі мілыя ў сястрычкі;
      Дзьве пралескі — яе вочкі
      Ці два ў збожжы васілёчкі;

Яе шчочкі — роўны ў сонцы
Цьвету-ружы ля аконца;
      Яе губкі — не калінкі, —
      Проста сьпелыя малінкі!

Кветка-лілія з крыніцы —
Шыйка гэтай чараўніцы;
      Два букеты зь незабудкі —
      Маладыя яе грудкі;

Як хмялёчак небадыльны —
Стан прытульны, перахільны;
      Ручкі — хто зраўняўся зь імі!
      Так і шчасьце не абыме;

Сэрца… Ўсюды за ім пойдзеш…
Пекла, неба — ўсё там знойдзеш…
      У дзяўчынкі, у княгіні,
      Што падчас мне вочкам кіне.

Жнея

Як сама царыца
У залатой кароне,
Йдзе яна ў вяночку
Паміж сьпелых гоняў.

З каласкоў вяночак —
Моладасьці сьведка —
На ёй зіхаціцца,
Як у садзе кветка.

На грудзях шчасьлівых
Каптанок ружовы,
У руцэ сярпочак
Зублены, сталёвы.

Вецер абнімае
Стан яе дзявочы,
Сонца ёй цалуе
Шыю, твар і вочы.

Каласкі хінуцца
Перад ёй паклонна,
Дзівіцца ігруша
На мяжы зялёнай.

А яна — царыца —
Весела, шчасьліва
Карануе песьняй
Залатое жніва.

Сьмела йдзе у сонцы
Ўся сама — як сонца,
Гэта жнейка наша
Ў нашаей старонцы.

Я хацеў бы…

Насьледаваньне з Асныка

Я хацеў бы душу адшукаці такую
      I такое хацеў бы я сэрца знайсьці,
Што са мной праз жыцьцёвую сьцежку блудную
      Захацела б супольна і згодна ісьці.

Вочак пару хацеў бы я мець прад сабою, —
      Як у ясныя зоры, ў якія б глядзеў,
І забыўся б, што ходзіць маркотнасьць за мною,
      I забыўся б, што крыўды цярплю ад людзей.

Адных губак хацеў бы, што мне б саладзілі
      Пацалункамі горкую долю маю,
Што з-пад сэрца, з душы галасок бы здабылі
      I ўсяму падціналі, што ў жальбах пяю.

Я хацеў бы знайсьці ручак беленькіх двое,
      Што к сабе прыгарнулі б, пясьцілі мяне,
Памаглі б мне змагаціся з чорнай нудою,
      А па сьмерці павекі закрылі бы мне.

Я хацеў бы сабе прыгалубіць дзяўчынку,
      Маю долю-нядолю дзяліці са мной,
З сэрцам чыстым, якую б усякай часінкай
      Я любіў бы, туліў і служыў бы якой.

Аднаго толькі сэрца мне трэба, хачу я,
      I адной, што мяне б зразумела, душы…
Хачу мала, так мала, а доля ня чуе:
      Сіратой сам адзін я гібею ў глушы.

Мая жонка

Не хачу я жонкі
Не з сваёй старонкі,
         Як я — багацейшай,
         І як я — мудрэйшай.

Я вазьму такую,
К якой любасьць чую,
         Што мяне палюбіць,
         Як сябе самую.

Будзем зь ёю жыці
I долю хваліці,
         Весьці лад у хаце,
         Дзетак гадаваці.

I так жыць па праве
Ў добрай будзем славе,
         Покуль хаўтуроў нам
         Злая сьмерць ня справе.

Да дзяўчынкі

Не цурайся, дзяўчынка-галубка, мяне!
Пажалей, прыгалуб бедака-сірату:
Збудзі сэрца, збудзі, — хай навек не засьне,
Дабудзь песьню з душы, разгані цемнату.

Не было мне пацех ад людзей, ад жыцьця,
Не заглянула сонца у хату маю, —
Віхры гналі-гулі без канца, без пуцьця,
Ажно долю паганую кляў я сваю…

Ой, так шоў — так сыходзіць мне год за гадком, —
А ёсьць шчасьце, ах, ёсьць на бяспутнай зямлі!
Гэта шчасьце ў каханьні, ў змаганьні са злом —
Дык хадзі ж, не ўцякай — душу, сэрца вазьмі!

Ты і я удваіх станем сьмелай ступой
Змагаць гора-бяду, паніжэньне і блуд,
Жыць, любіць і цярпець, ненаглядка, з табой
За нявольны свой край, за свой змучаны люд!

*** Абнімі ты мяне, маладая…

Абнімі ты мяне, маладая,
Абніманьнем гарачым, агністым,
Дый памчымся ад краю да краю
Вольнай думкай па сьвеце цярністым.

Ў дзень вясёлы мы сонцам пякучым
Заіскрымся ў нябесным прасторы,
Зь ветрам-сокалам душы заручым,
Ў пушчу-лес упляцём загаворы.

Ўночы сумнаю зоркаю глянем
На сады, на амшэлыя хаты;
Чары-сон навядзём заклінаньнем,
Вышлем росы брыльянтныя ў сваты.

Узалоцімся ў сьветлыя сьлёзы,
Ў сьлёзы-іскры забраных загонаў;
Сьнегам-пухам зардзімся ў марозы,
Ўлетку кветкай зайграем чырвонай.

Адну песьню дзень, ночка хай грае
Нам, сіротам, па сьвеце цярністым…
Абнімі ты мяне, маладая,
Абніманьнем гарачым, агністым.

Перад ночкай

Зьмеркла. Цёмнасьць агні пале
       У зорак грамадзе:
Тайнасьць жуткая — гэт, здаля
       У сьвет ідзе, ідзе.

Дагарэла ўжо лучынка,
       Спачываці час!
«Добрай ночы» сьпей, дзяўчынка,
       Сьпей хоць раз, хоць раз!

Запей нотай сэрцу блізкай
       А долі маей,
Быццам маці над калыскай,
       Ты запей, запей!

Пей пацехай, пей разгульна,
       Душы не скупі;
Мае думкі, жаль няўтульны
       Ты прысьпі, прысьпі!

Сьпеўшы песьню, ў ціхамоўку
       Без трывогані
На плячо мне звесь галоўку
       I засьні, засьні!

Цемнатой нас ночка скрые
       Ад злосьці людзкой;
Будзем сьніці залатые
       Сны с табой, с табой!..

Па захадзе…

Мой міленькі прыйшоў ка мне
Па захадзе ўжо сонца
І ціха ў цёмнай цішыне
Пастукаўся ў аконца.

Заныла сэрцайка маё,
Як гэтае пачула,
Сваё зьняла я акрыцьцё
І на зямлю ступнула.

Ў кашулі выйшла я на двор
Да любага зь сьвятліцы,
А неба рдзела ўжо ад зор,
Шумеў лес над крыніцай.

Шлі ветры: пелі пра красу,
Хісталі стан, любыя,
I распляталі мне касу,
I ласкаталі шыю.

На прызьбе селі мы ўдваіх —
I моўчкі паглядалі,
Як цені з хат і пунь сівых
То ніклі, то ўставалі.

Мяне к сабе ён прыціскаў,
К грудзі туліўся белай,
Глядзеў у вочы, уздыхаў
I штось шаптаў нясьмела.

Сьляза жывая за сьлязой
З маіх зраніц сплывала,
Ў адно мяшалася з расой,
Што на пяску ляжала.

А ночка пела з бліскам зор
Нам сьмелы гімн каханьня,
Сьмяяўся, плакаў сіні бор
Да самага сьвітаньня.

I мілы выйшаў ад мяне,
Адзін пайшоў к пагонцы,
А ўсьлед за ім у цішыне
Ўзыходзіла ўжо сонца…

З недацьветаў

Зелянелі лагі,
Зацьвіталі сады, —
З маладою сваёй
Я спаткаўся тады.

Вецер косы яе
Расплятаў, спавіваў,
Прыпадаў да грудзей,
Калыхаў, напяваў…

Абняліся мы зь ёй,
Божым сном паплылі
Ўдаль да сонца ўдваіх
Па зялёнай зямлі,

Па квяцістым пуці,
Паласой залатой,
Ўдаль да сонца ўдваіх
Заадно зь яснатой…

Пад агністай зарой,
Над сівым курганом
Заручаліся зь ёй
Туманом і агнём…

Аж нязьменная ноч
Наплыла, апляла,
Непраходнай сьцяной
Паміж намі лягла:

Маладую маю
Разлучылі са мной…
∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙
Так расстаўся навек
Я з сваёю вясной.

Ці ты чуеш?

Ці ты чуеш, дзяўчынка,
Як трасецца хацінка,
Як вятрыска скуголе,
Шум нясе нейкі з поля?

Ці, пачуўшы, пазнала,
Што ўсё гэта нагнала
Табе ў сэрца са сьвету, —
Ці адчула ўсё гэта?..

Гэта восень заводзе,
Сьлёзы лье ў непагодзе
Над табой, нада мною,
Над няшчаснай зямлёю.

Не пужайся ж ты крыкаў
Непагоды вялікай…
Нас Бог крыўдзіць зь людзямі,
Восень плача над намі.

С табою…

С табою спаткаліся ў лесе:
Багун і чарнобель к нам слаўся,
Сьмеяўся пушчар, а у сьмесе
За ценем цень новы снаваўся.

       За намі, прад намі снавалі
       Павучные, бледные цені,—
       Мяне у палац зазывалі,
       Цябе у сьвятые прадсені.

Сьвятая пасьцель небасхілу
Крывавай імглой заплывала,
Пасад заручальны магілай
Пуціна сьлепая хавала.

       Пуціна была, мы і тую
       Згубілі, як лепей — не зналі:
       Ці маем шукаці старую,
       Ці к новай блукаціся далей?

Заручыны

Далёкай, нялёгкай сьцяганы хадзьбой,
Пад хвойкай высокай мы селі з табой,
         Як цар і царыца;
Шурпаты няжаты сох верас ля ног,
Спаў белы сплясьнелы пад шышкамі мох
         Над цёмнай крыніцай.

На сучча плятуча паўзла дзермяза,
Блішчэла нясьмела раса, як сьляза,
         На лісьцях лазовых;
Каронай зялёнай дзед-бор патрасаў
I шумам-задумам законы пісаў
         Ў нягаданых словах.

Нам моўча, як ночай, мігцелі агні,
Падгалей міргалі абгніўшыя пні,
         Як варта на стражы;
I ціха суліхай сьцікаўся, плыў цень,
За горы, за моры адходзіў наш дзень,
         Мінуты ўжо важыў.

Ўжо клаўся на часе мрок сумна нямы,
I поўнач на помач, палохаці сны,
         Нязначна падклікаў…
З-пад сосны выноснай ты ўстала, я ўстаў…
Над намі сукамі шум-бор рагатаў
         Бяз памяці, дзіка…

Даўгажданная

Ты прыйшла ка мне тады,
Як зьвінелі халады,
Як стагнаў яловы плот,
Хохлік бегаў ля варот.

I сагрэла ты мяне
Ў палуцьме, у палусьне;
Паня ты была, я — пан…
Посьле зноў зацьвіў курган.

Ад мяне пайшла тады,
Падганялі халады,
Скрыпам выў яловы плот,
Хохлік бегаў ля варот.

Ты прыдзі…

Ты прыйдзі ка мне вясною,
      Кветкаю прыйдзі;
Заквіці красой са мною,
      Думку разбудзі…

Ты прыйдзі ка мне улетку,
      Коласам прыйдзі;
Песьняй жніўнай на палетку
      Думку саладзі…

Ты прыйдзі ка мне зімою,
      Сонейкам прыйдзі,
Даўнай казкай залатою
      Думку абудзі…

Ты прыйдзі ка мне увосень,
      Зоркаю прыйдзі;
Ў сьвет далёкі з шумам сосен
      Думку павядзі…

Ты прыйдзі і на магілкі,
      Кветкаю прыйдзі;
Белай ручкай клён няхілкі
      Шчыра пасадзі…

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

      Ты прыйдзі…

Над рэкою ў спакою…

Над ракою ў спакою
Зацьвітала каліна;
У сяле за ракою
Вырастала дзяўчына.

Да зялёнай каліны
Прылятала зазюля;
Да дзяўчыны-маліны
Удаваўся Януля.

Над ракой, дзе каліна,
Сенажаць церабілі;
У сяле, дзе хлапчына,
У паход затрубілі.

Перастала каліна
У цьвяточкі ўбірацца;
Перастала дзяўчына
Зь ненаглядным страчацца.

Бедавала зязюля,
Што каліны ня стала;
Бедавала матуля,
Што дзяўчына ўсыхала.

Па рацэ гналі хвалі
Ўдаль галіны каліны;
Людзі ў рэчцы шукалі
Самагубкі-дзяўчыны…

Над ракою ў спакою
Зацьвіла зноў каліна;
А ў зямельцы пад ёю
Спала наша дзяўчына.

Як у повесьці

Шлях. Каля шляху лес хілкі.
Вёска, дзе лес, і магілкі;
      Ў вёсцы — зь сьвятліцай хаціна,
      У хаце — з бабуляй дзяўчына.

Там жа паблізку стаяла
Гэткая ж хатка бязмала, —
      Хлопец у хаце жыў зь дзедам,
      Быў той дзяўчыны суседам.

Звалі дзяўчыну Маланкай,
Хлопца, чуў, клікалі Янкай;
      Зналіся змалку абое,
      Зналі і сёе, і тое.

Кожны год цёплай вясною,
Ў поле шоў Янка з сахою;
      Кужаль Маланка снавала,
      Цэўкі сукала і ткала.

Улетку кляпаў хлопец коску, —
Шоў луг касіці за вёску;
      Сена дзяўчына сушыла,
      Ніўку жаць потым хадзіла.

Жыта ляшыў ён увосень
Або лучыну біў з сосен;
      Шла яна бульбу капаці
      Ці лён часала у хаце.

Сані ён ладзіў зімою,
Ехаў ці йшоў ў лес зь пілою;
      Часам яна ў лес хадзіла
      Ці на таку малаціла.

Далей, ня так ужо далей:
Янку кудысьці пазвалі,
      Там пасадзілі за штосьці,
      Не адпусьцілі і ў госьці.

Болей яго я ня бачыў;
Чуў, што ня вельмі там скача, —
      Нешта капае, валоча,
      Ждучы ўсё сонейка ўночы.

Ну, а дзяўчына?.. Э, што там!
Збаю калісь аб ёй потым…
      Людзі ж казалі, што Янка
      Вельмі любіўся з Маланкай.

Дзяўчынка і вянок

Сонца ўтульна пазірала,
Птушкі пелі на ўсе тоны;
Кветкі дзеўчынка зрывала
Ля дубровы ля зялёнай.

Заплятала у вяночак,
Прымярала на галоўцы;
Радасьць біла зь яе вочак:
Ёй спрыялі кветкі, сонца.

Чуць вяночак не гатовы —
Не хапала адной кветкі…
Выйшаў хлопец з той дубровы,
Хлопец пекны, стройны гэткі.

Удваёчку ўжо шукаюць
Кветкі ў буйнай сенажаці,
Толькі дзе знайсьці — ня знаюць…
Сталі ў вочы заглядаці.

Так хадзілі ўсё далінкай;
Сонца зь імі ўсьлед хадзіла,
Аж вяночак свой дзяўчынка
Недзе ў лузе загубіла.

Клопат… Бедная ня знае,
Ці ёй плакаць, ці сьмяяцца?
Кветкі — ўпрочках, — хлопца мае…
Надало ж так памяняцца!

Ходзе, траўкі не зачэпе…
За вянок — дзяцюк прыгожы;
А што горай? а што лепей?
Бабка надвае варожа.

Ястрэб

Дзе голуб з галубкай варкуе, сядзіць,
З-пад неба хмурлівага ястраб ляціць,
         I кіпці запусьце ў галубку ён сьмела,
         I выгрызе сэрца, і кроў высьсе зь цела.

Дзе шчыра дзяўчынку дзяцюк палюбіў, —
Прыйшоў стары зводнік, дзяўчынку адбіў;
         Як ястраб з галубкай, так цешыцца ўволю,
         Паганячы славу — дзявочую долю.

Няма ўжо галубкі, прыўныў галубок,
Сядзіць, не варкуе; як мёртвы, замоўк:
         Па любай сваёй у вялікай жалобе,
         Чакае, аж ястраб і зь ім тое зробе.

Няма ўжо дзяўчынкі; сум хлопца гняце,
У сэрцы глухі жаль, як рана, цьвіце;
         Дзе пойдзе, дзе гляне, стогн рвецца маркотны:
         Адзін ты, адзін, небарача гаротны!

Галубкіны косьці разьвеяла бура,
К другой свае вочы стары зводнік жмура,
         Галуб жа, дзяўчынка і хлопец, як дзеці,
         Бядуюць, што ястрабаў так шмат на сьвеце.

Хмарка і Маладзік

Над задумаю ніў
Маладзік бледны плыў,
Дзіваваўся з жыцьця,
Што ўнізе без пуцьця
        Спала сном нежывым.

Хмарка свой бледны лік,
Дзе лунаў маладзік,
Ціхавейна ўзьняла,
Шопат-сказ павяла
        Так з суседам сваім:

— Маладзенькі ты мой,
Абніміся са мной, —
Паплывём, паляцім,
Каб было абаім
        Вольна, весела нам!

Будзем цені снаваць,
Бледнатой спавіваць
Мёртва-сьпячу зямлю,
Зь ёй заводзіць гульню —
        Сеяць сум тут і там.

З вутлых сетак, як цін,
Я сплялася з краплін,
I мяне — сірату,
Як плыву ў высату,
        Страшыць сонца ня раз.

А ты — лепшай душы,
Жаль ка мне акажы;
Буду цешыць цябе
Я ва ўсякай журбе, —
        Дык прымі ў добры час…

Маладзік зьвесялеў,
Падміргнуў ціха ей:
— Маладая мая,
Выглядаў цябе я
        Ўжо даўно ў вышыне.

Я тут — сам — адзінок,
Як бы той каласок,
А ты, хмарка-імгла,
Мне нуду разьвяла, —
        Прытуліся ж ка мне…

Ты — царыца, я — цар…
На зямлі молад, стар
З-пад наплеценых пут
Нам зайздросьціць жа тут
        Будуць зь веку у век.

Мы і ночкай, і днём
То ўсплывём, то сплывём
Вольна так, згодна так
I ўжо волі ніяк
        Не дадзім мы на зьдзек.

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Абняліся яны,
Як вясеньнія сны,
I гуляюць адны
Ад вясны да вясны
        На сум вечны людзям.

Цені-сеткі снуюць,
Песьню-змову пяюць:
— Паплывём, паляцім,
Каб было абаім
        Вольна, весела нам!

Русалка

Дайце галінку, дайце павесіцца
Гэтай русалцы, гэтай дзяўчыне!
Вы яе гналі, вы яе мучылі,
Дайце ж хоць сьцежку беднай к галіне!

Дайце, як сьледна, зь ветрам нацешыцца
Вольна, прывольна ў тайнай мясьціне;
Стуль, каб ёй болей не надакучылі,
Скочыць з галіны, скрыецца ў ціне.

Ў ціне, як бледны месяц засьвеціцца,
Будзе русалка плаваць, круціцца;
К ёй вадзянік там збліжыцца сватацца,
Выйдзе і сядзе зь ёй над крыніцай.

I лесавік к ім выпаўзе братацца
З пушчы махнатай, сам весь кудлаты.
Шлюб неразлучны дасьць ім, малодзенькім,
Зграе вясельле вецер крылаты.

Пойдзе гульня у іх мёдам салодзенькім,
Разьвесяляцца, чары завесяць;
Вецер, лясун, русалка з вадзянікам,
Пушча, крыніца, ночка і месяц.

Казку аставяць дзіўную згнаньнікам.
Страх баязьлівым кожны зь іх кіне;
Сум маўчалівы там раскудзесіцца,
Песьню аб гэтай зложыць мясьціне.

∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙ ∙

Дайце ж галінку, дайце павесіцца
Гэтай русалцы, гэтай дзяўчыне!..

IV. Наша вёска

Наша вёска

1

Горы ды каменьне,
Вузкія палоскі:
Гэта наша поле,
Поле нашай вёскі.

Курныя ваконцы —
Каб сьвятла хоць трошкі:
Гэта нашы хаты,
Хаты нашай вёскі.

Лапці ды сярмягі —
Як абраз ня боскі:
Гэта нашы людзі,
Людзі нашай вёскі.

Карчмы ды астрогі,
Крыжыкі, бярозкі:
Гэта наша доля,
Доля нашай вёскі.

2

Вёска, о ціхая вёска мая,
Колькі ты зносіш няшчасьцяў,
Колькі бед зносіць сямейка твая,
Колькі дарэмных напасьцяў!

Цёмныя ночы абселі цябе,
Скрылі дарожкі-пуціны.
Марная ўрода па ўсякай сяўбе,
Крывы, убогі хаціны.

Летам труд цяжкі, хваробы ў зіму;
Родзіць магіла магілу;
Зь сьвечкай прайдзі, страсяні старану:
Смокча бясхлебіца сілу.

Мучысься, вёска, няпраўдай старой…
Рукі працягнеш з надзеяй:
Неба заплача халоднай слатой,
Вецер уздохі разьвее.

Вецер і моц, знаць, табе прынясе
Зь песьняй магучай, як воля,
Што перастоіш палацы ты ўсе,
Станеш да бою зь нядоляй.

3

Там, за лесам-борам,
На апецы боскай,
Як нядолі сьведка,
Села наша вёска.

Ёй няма спачынку,
Ёй няма пацехі,
Крышыць, ломіць вецер
I платы, і стрэхі.

А хоць і няўдала
Выглядаюць хаты,
Ходзяць к ёй у госьці
Бедны і багаты.

I ўсё б чыста зь вёскі,
Што маглі, забралі,
А што ж далі вёсцы?
Гэй! скажы, што далі?

Далі тую долю,
Што ўсе праклінаюць,
Далі тую волю,
Што ў няволі маюць…

Мужык

Што я мужык, усе тут знаюць,
I, як ёсьць гэты сьвет вялік,
Зь мяне сьмяюцца, пагарджаюць, —
      Бо я мужык, дурны мужык.

Чытаць, пісаць я не умею,
Ня ходзіць гладка мой язык,
Бо толькі вечна ару, сею, —
      Бо я мужык, дурны мужык.

Бо з працы хлеб свой здабываю,
Бо зношу лаянку і крык,
I сьвята рэдка калі знаю, —
      Бо я мужык, дурны мужык.

Галеюць дзеці век бяз хлеба,
Падзёрты жончын чаравік,
Ня маю грошы на патрэбу, —
      Бо я мужык, дурны мужык.

Заліты потам горкім вочы;
Ці я малы, ці я старык, —
Працую, як той вол рабочы, —
      Бо я мужык, дурны мужык.

Як хвор ды бедзен — сам бяруся
Лячыць сябе: я чараўнік!
Бо я бяз доктара лячуся, —
      Бо я мужык, дурны мужык.

Што голы я, павінен згінуць,
Як той у лесе чашчавік,
I, як сабака, сьвет пакінуць, —
      Бо я мужык, дурны мужык.

Але хоць колькі жыць тут буду,
Як будзе век тут мой вялік,
Ніколі, браткі, не забуду,
      Што чалавек я, хоць мужык.

I кожны, хто мяне спытае,
Пачуе толькі адзін крык:
Што хоць мной кожны пагарджае,
      Я буду жыць! — бо я мужык!

Аб мужыцкай долі

1

Дайце скрыпку мне маю.
         Дайце мне мой смык!
Я зайграю, запяю,
         Як жыве мужык.
Глянь: вялікае сяло —
         Ветрам хоць разьвей,
Завяло ж там, завяло
         Бяздольле людзей!
Бачыш, быццам чалавек,
         Векам малады: